003

II. Rem duplicis argumenti esse hanc Bibliothecam, quam et Cursum Patrologiae qualemcumque inscripsisse libuit, vel ab ipsis nominibus velim deprehendas. Hinc enim veterum testimonia, illinc recentium commentaria: prisca ergo aetas tulit, quae hodierna manus recondit; verba dedit vetustas, quibus explanationes novorum doctorum varietas addidit. Illa ergo ad Bibliothecam, haec vero ad Cursum, si quid sit in ea voce virtutis, attinent.

III. Prodeunt partim in hoc tomo minores saeculi III Patres: principesque praeeunt sanctae martyres Felicitas et Perpetua, nobile par feminarum, ambae dignae Patrum coaevorum duces. Succedit duplex auctorum triumviratus, tres scilicet Romani Pontifices, Cornelius, Lucius, Stephanus; tresque Carthaginensis fori causidici, ejusdem causae christianae patroni, Minucius, Octavius, Caecilius fauste devictus, qui et Cyprianum devicisse creditur. Pone subeunt plures ignoti nominis auctores, quorum, pro more Christianorum, humiliter latitantium opera in lucem prodire merentur: tum primus schismaticorum antesignanus, antipapa Novatianus, cui et propemodum vellem accenseri Caesariensem episcopum Firmilianum, ni falso, ut videtur, ipsi adscriberetur epistola, in qua Stephanus, Pontifex sanctus et martyr, male antichristus audit.

Demum in tomo altero, solus operum mole caeteris omnibus haud impar, unus et integerrimus sanctus Carthaginensis episcopus Cyprianus exhibetur.

IV. Quae cum propositae fuerint veterum Patrum sententiae, denso agmine subeunt recentium interpretum collegia; quorum alii codicum falsa huc illuc tempestatibus acta colligunt; fascicula discutiunt, [Col. II] membrana radunt, palimpsesta, ut ita dicam, eviscerant; alii acceptas lectiones introspiciunt, prisca recentioribus, dubia certis, similia similibus rependunt ac elucidant.

V. Vin, tibi praelibentur saltem praecipuorum nomina interpretum, qui inter caeteros praestantiores ac veluti variorum magistri sedent, ideoque prae omnibus ad hanc universae rei patristicae palaestram adducuntur? Cum primo legenda occurrunt acta sanctarum Martyrum Africanarum, ad ea duplex assurgit, uti plerumque, commentatorum ac commentationum genus: aliud litterale, nempe D. Theodorici Ruinartii, Lucae Holstenii et P. Possini, qui ipsummet Actorum textum de verbo ad verbum elucidant, emendant confirmantque, aliud discursivum, ut fit Basnagium inter et eminentissimum S. R. E. cardinalem Orsi, de sanctarum Martyrum orthodoxia disputantes, nec dubio prorsus certamine: tantummodo dolendum quod eminentissimus sanctarum Martyrum defensor, cum invicte earum fidem vindicaverit, tamen Montanistam esse horum actorum consarcinatorem concesserit. Huic autem sententiae merito certatim refragantur in prooemio jam laudatus Ruinartius et doctissimus Gallandius. Hinc emendes velim quae in tomo primo hujusce bibliothecae paulo duriora dixit J. Aug. Nosselt in dissertatione, egregia aliunde et sane gravissima, quam in Tertulliani prolegomenis protulimus.

VI. Inter vetustissima tertii vel forsan secundi saeculi rudera, diu admodum delituit quoddam non nullius pretii fragmentum acephalum de Canone sacrarum Scripturarum; quod tandem medio ultimo saeculo primus eruit cl. vir Muratorius: idque iterum cum innumeris aevi longe sequioris ac omnino disparibus monumentis, in hac mole magna Italicarum medii aevi Antiquitatum visus est abscondisse, iterumque sepelisse. Hoc vero opusculum, licet capite minutum, ignoto patre natum, incerta aetate editum, horrida naevorum sorde squalidum, utraque manu gratanter excepimus: nitidiorem ac recentiorem Joh. Kirchhofer recensionem exhibuimus; de eoque libenter adduximus quotquot occurrerunt disserentes, nempe Dr. Freindaller, Herard. Stosch, ac prae omnibus Mart. Jos. Routh, clarissimum collegii Magdalenae, Oxoniensis praesidem cui felices plurimae restitutiones ac perpetuus ejusdem argumenti commentarius debentur.

[Col. III] VII. At, in excurrendo Minucii Felicis Octavio major campus est; immo vera acerrime pugnantium acies. Unus tamen textus in uno codice servatus, una certaminis causa. Vix vero credibile quam miris modis hunc unicum textum ausi sint distorquere, quot varias ex uno fonte lectiones hauserint, quot iisdem verbis sensus absonos intruserint, quot inanibus commentis, ac stolidis conjectionibus cuncta susdeque intricaverint! Nobis autem id in primis incumbere duximus, textum nempe hunc unicum, ex nova et diligentissima unius codicis recensione, ita purum putum exhibere; ut nihil adjiciatur, nihil auferatur, nec ipsamet manifesta amanuensium sphalmata omitterentur; ac vix pauculae tantummodo voculae, ad sensum qualemcumque excitandum, in uncinis insererentur. Summae igitur religioni habuimus veram dare ac genuinam unici codicis effigiem a primaeva facie ad vivum expressam. Porro, posita hujus palmaris textus sinceritate, ne dicam data rursus editionis principis veritate, duplici explanationis genere, ut caeteri, Octavius instruitur, duobusque commentatorum cuneis hinc et inde constipatur. Alii, grammaticorum instar, de littera certant, inter quos laudare juvat Heraldum, Wowerium, Gronovium, Grunerum, Elmenhorstium, Rigaltium, Heumannum, Cellarium, Menckenium, Davisium, Ouzelium, Wopkenium, Lindnerum, Gallandium, Meursium, Perizonium, etc. In immensum crevisset libelli hujus commentarius, nisi fuissent sedulo prurientium interpretum loquaciores rejecti, nisi omissae vel optimorum innumerae notae, notarumque supereffluentium luxuria dissecta. Sat tamen superque effluunt selectae illae reliquiae, ut inde per te, sis, experiare, lector, quibus salebris terendum sit iter, ut perpetuo decursu variorum commentarius ad finem usque deveniat; sat, inquam, superque, ut speciatim agnoscas eo usque Trans-Rhenanorum eruditorum garrula libido sese effraena jactet et debacchetur.

VIII. Ne igitur nimium tinniant aures ex hoc litteralium commentatorum vesano tumultu, curavimus, sive in prooemiis, sive in finibus extremis hujus libelli, alios audiendos melioris frugis viros ad generalem Octavii criticen adstruendam gnave sese accingentes. Hinc a primo limine habes D. Gothofr. Lumper de M. Minucii apologetae vita, eloquentia et scriptis, cuncta antea et quam optime dicta digerentem; prima iterum fronte appendere decuit principalem Francisci Balduini dissertationem, qua primus suo vero auctori Octavium restituit.

Cui annexuimus praeclaram, ac in viro de grege pseudoreformatorum commendabilem, Joh. Aug. Ernesti epistolam, primae Lindneri editioni affixam; in qua, ab Octavii elegantissima concinnitate ansam arripiens, multum et eximie tum de veterum Patrum, tum de recentiorum, ac in primis de divi Bernardi eloquentia disputat.

Claudit demum haec longiuscula prolegomena ejusdem Gottlieb. Lindneri praevia compendii analytici [Col. IV] indagatio, quae totum Dialogi Minuciani argumentum sub uno synoptico et dialectico conspectu comprehensum exhibet.

Haec est ad Octavium strata via: totoque opere, non obstantibus morosi commentarii fastidiis, continuo cursu peragrato, recreandi animi causa, venustam Lucae Holstenii epistolam ad Fr. cardinalem Barberinum, de Verubus Dianae Ephesiae in Octavio memoratis, eo libentius collegimus, quod in recenti collectione doctiss. viri Epistolarum a D. Boissonade Parisiis data, immerito prorsus desit haec dissertatiuncula.

Agmen autem tot unius libelli commentatorum, ut incipit D. Lumper, ita ejusdem ordinis monachus D. Nicol. Le Nourry perficit. Quanto antea laudum applausu ejusdem de Tertulliani apologeticis libris dissertationem excepimus, tanto etiam nunc extollendum est hoc egregii viri egregium opus, haec uberrima rerum veterum ac novarum in Octavio refusa seges; hoc ex optimis omnium aetatum ac provinciarum philosophis, poetis, grammaticis, oratoribus spicilegium; nihil intactum, nihil irrepertum, nihil post ejus vestigia requirendum.

IX. Succedit anonymi auctoris Chronicon sub Alexandro Severo conscriptum; omnium proinde hujuscemodi monumentorum, in decursu christianitatis tam frequentium, primum, et in Ecclesia Latina saltem antiquissimum; cujus opellae vetustae ea fuit laus insignis, ut Patri inter plures maximo, sancto nempe Hippolyto, Ostiensi episcopo, tribueretur, utque eam, in dissertatione quam post D. Lumperum edidimus, illustrissimus Franciscus Blanchinius delinearet, accuratoque calculo rependeret.

X. Carptim subinde memorantur ex ordine temporum, argumentoque brevi indigitantur, plurimae confessorum, sive Romanorum, sive Carthaginensium, epistolae, infra inter opera D. Cypriani remittendae. Hoc enim animo praeoccupavimus, quoties, ob rerum connexionem ac temporum seriem, nonnulla opuscula ex ampla collectione decerpenda forent, toties eorum dandam esse suo anno et loco mentionem argumento rerum elucidatam; ne integra ea collectio, e qua desumuntur, nomine, pondere ac, ut ita dicam, habitu et vultu notissima, immutetur aut dissipetur.

XI. Nunc vero debita cum reverentia, cultu et cura, in lucem prodeant pontificia saeculi in monumenta; his prooemia historica ex optimis fontibus adducta praeambulent; haec unde et quanam rerum tempestate oriantur, diserta prolegomena praenuntient; horum si nonnulla, aevi edacitate absumpta, desiderentur, specialis notitia praemoneat; horum omnium quaecumque superesse contigit, textus integrior ad melioris editionis normam recenseatur; variae lectiones indefessa opera colligantur, conferantur, dispiciantur; sensus judicum omnium calculis perpendatur, omnium eruditorum religiositate restituatur aut servetur; omnium interpretum indagatione elucidetur. His demum accedant quaevis sub [Col. V] tantorum nomine inter Catholicos circumferuntur, ne nimium neotericorum crisi abrepti, temere in interitum sacra vetustatis munera pessumdemus, neve forsan lutulento pulvere parumper suffusae margaritae conculcentur.

Hinc igitur ad annos sanctorum Cornelii, Lucii et Stephani, pontificum et martyrum, primo de eorum gestis et scriptis summarium intexuimus chronicon ex veteribus recentioribusque desumptum: scilicet, hinc ex D. Hieronymo, ex Anastasio, e libello Synodico, ex Syncello; illinc ex Baronio, Binio, Fabricio, Pagio, Labbaeo, Tillemontio, Constantio, Cellerio, Lumpero, Gallandio et Bollandianis; deinde textum epistolarum damus ad optimas recensiones ac prae omnibus eximiam D. Coustantii editionem integerrimam accipimus. Tum, ad textus plenam illustrationem, curam omnium interpretum nostram fecimus, Pamelii videlicet, Labbaei, Harduini, Coustantii, Valesii, Baluzii: nec identidem negleximus selectas ex optimis notas quorumdam heterodoxorum, Felli puta, Reading, Routhii, Goldhorni, Schoenemanni, quibuscum foede coutitur Rigaltius, adeo nominis catholici indignus, ut eum respuerint ac saepe nota transverterint ipsimet editores Anglicani aliique sectarii. Varias autem lectiones, quotquot editores Anglicani, in iis colligendis studiosissimi, habent, exhibemus multis aliis hinc et inde demessis auctas, nostraeque versioni accommodatas. Demum accedunt in appendicibus epistolae iisdem pontificibus haud ita certo adscribendae, decreta subdubia, ipsaemet Decretales litterae tam diu in orbe doctorum decantatae, ut vel eo solo nomine iis in hac nostra collectione plenissima non locum dare nefas sit. Denique, eum plerumque concilia sub Pontificibus summis celebrata sint, tamquam illorum opera, afflante Petro, scripta, clavibusque suis servata consignataque, vel a quibusdam doctoribus eximiis adornata, qualia fuere octo concilia Carthaginensia et duo Romana sub SS. Cornelio et Stephano habita; idcirco religioni duximus ea obiter relegere, nec nisi a collectione recentissima Mansi, vel ab eximia ac speciali recensione Routhii, inter ejusdem Reliquias sacras accepimus et tradidimus.

XII. Inter maximas rei christianae causas quae in hoc saeculo tertio fuerunt exagitatae, nulla insignior, nulla majores tumultus in tota Ecclesia excivit, quam celeberrima de haereticorum Baptismate disputatio. Quae ut plena luce prodeat, ut hinc et inde momenta omnia pendi queant ac revocari, nulla negleximus monumenta non nullius pretii, sive inter veterum sive inter recentiorum excursus, quos edidit lis illa magna in qua studiis diversis Oriens et Occidens, Italiae ecclesiae et Africanae, pontifices et martyres haud sine magno rerum tumultu exarsere. In duas igitur classes visum est distribuenda esse hujusce disputationis monumenta: prima nimirum complectitur praecipua veterum acta et scripta quae in hac causa versantur; iisque praesunt jure pontificiae praecellentiae S. Stephani decretales sententiae, quas in epistolis S. Cypriani [Col. VI] et Firmiliani disjectas invenimus, et quae demum, sive in Oriente, sive in Occidente, reverenter acceptae, causam finiere. His pone subit concilium Romanum tunc temporis ab eodem S. Stephano magna cum auctoritate celebratum. Atqui Petri vocem audiri par erat, priusquam agerentur dissidia Afrorum et Orientalium, quae tum in conciliis, tum in Cypriani et Firmiliani epistolis, tum in quibusdam libris veterum anonymis, pleno amne decurrunt. Cum autem exstat in collectione satis rara, recenter Oxonii edita a Jos. Martin. Routh, collegii sanctae Magdalenae gymnasiarcha, nova septem synodorum Carthaginensium recensio, selectis adornata notis Baluzii, Felli, Coustantii, Valesii et editoris, eam in nostros usus totam integro pede adire fecimus. Porro ex tribus longe diversis fontibus hausimus litteras ea de re datas, primo nempe fragmentum unius dumtaxat epistolae τοῦ μακαρίου Dionysii Alexandrini ad Stephanum papam, ex Eusebio decerptae; deinde quatuor Cypriani ad Magnum, ad Quintum, ad Jubaianum, ad Pompeianum, unam demum, nec celebritate ultimam, Firmiliani, Caesariensis episcopi, ad Cyprianum adversus S. Stephanum. Porro nullus inficias ibo in iis colligendis, non tantum in animo fuisse res ejusdem argumenti in unum compingere, sed et seorsim, sub unoque critices oculo seponere monumenta eodem νοθείας crimine inusta: jurene, an immerito, non causabor. Ea tamen criminis argui sat gravis reor, quae a genuinis D. Cypriani epistolis amoveantur ac in hoc loco seligantur, tamquam magnae litis theologos inter et philologos pendentis instrumenta. Ut ut sit, iis subjunguntur, ad veram ab initio propositam sententiam, vel sub fine corroborandam, duo libelli absque auctoris nomine, sed egregia doctrina ab omnibus admittenda praestantes. His clauditur series veterum monumentorum quae ad lucem in hac disputatione diffundendam coegimus.

XIII. Multi multa in eadem querela recentes scripsere; et, iisdem veterum testimoniis licet utentes, alii in alias abiere sententias, summa tantum capita recensentes, quae nobis prae omnibus maximi pretii visa sunt, ea veteribus adjunximus; veterum enim more haberi CC. VV. Ludovic. Thomassinum, D. Coustantium, nemo succensebit. Nec minoribus fere laudibus dignas periti, ni fallor, habebunt duas ultimas dissertationes quae toti huic testium veterum et recentium agmini egregium finem imponunt. Haec autem prooemia, licet fusiori quam rebar, stylo protelata, revera nequeunt absolvi, quin multo plura de D. Cypriani operibus in hoc et in altero tomo contentis addantur. Ea tamen satius in sequentibus articulis sigillatim deducenda, aut paulo intra in litterariis Annalibus remittenda duximus.

I. Quaecumque antea in primo tomo de auctoritate ver a et recto usu Tertulliani allegaverim, haec eadem, [Col. VII] mutatis quidem mutandis, D. Cypriano adscribere ausim. Verumtamen, multum per omnem modum absit ut cum haeretico contumaci et pervicaci catholicum et sanctum doctorem, cum superbo et dyscolo presbytero episcopum legitimum et pientissimum, cum Montanista perverso et vesano egregium unitatis Ecclesiae assertorem, cum haeresiarcha martyrem, cum lupo pastorem conferre videar. Etsi unus ab altero totius coeli tractu distet, sunt tamen inter utrumque non solum originis, patriae et natalium, sed et ingenii, doctrinarum et expositionis apologeticae, dogmaticae, vel paroeneticae nonnullae relationes, quas speciatim explicandas alio alius curet. Mirum tamen nobis visum est quod, cum neoterici in suas partes Tertullianum libenter adducere, Cyprianumque amovere deberent, immo eo priorem acrius aversati sint, quo posteriori studiosius adhaeserint. Infelix infaustumque fuit semper haereticis haeretici Tertulliani nomen, magnum vero et a summis inter Catholicos commendatum. Unde haec habet de Tertulliano Georgius Rosenmuller: «Hic vir, ut primarius latinitatis ecclesiasticae auctor fuit, ita etiam in ejus libris prima sunt semina theologiae Africanae et Latinae quae tot mala Ecclesiae et religioni attulit. Quamquam enim ad Montanistas defecit, hoc tamen auctoritati ejus apud Catholicos parum detraxit. Etenim maximam operum suorum partem in Catholicorum communione scripsit; et montanismus ille, quem secutus est, disciplinam ecclesiasticam tantum sollicitavit, fidem non violavit. Accedit quod Cyprianus magna eruditionis et orthodoxiae laude in antiqua Ecclesia florens, perpetuus Tertulliani imitator fuit, eumque adeo admiratus est ut eum, κατ` ἐξοχήν , magistrum vocitaret ⁜ (1) .» Sphalmata hinc inde respersa in his verbis si neglexeris, id facile animo attendes, tantum his minui Tertullianum, quantum iisdem extolli Cyprianum.

II. Undenam tanto viro indigna laus? Unde triste praeconium? Ex ipsius cum Stephano Pontifice conflictu. Hinc in eum conflata neotericorum studia, tantique impensi labores; hinc splendida illa operum ejus editio Oxonii data; hinc indefessa Felli, Pearsonii, Dodwelli, Rigaltii, Routhii, Marschall, Poole, Matthiesi opera, cuncta rei Cyprianicae momenta, haud sine iniquo partium favore, pensa, probata reprobatave, et decretorio judicio constituta.

Hoc igitur oneris catholico cuilibet S. Cypriani editori incumbit, ut, sublatis unde apud neotericos nomen ejus elevetur fundamentis, tantum apud Ecclesiae filios crescat vera ejus auctoritas, quantum apud extraneos deprimi videatur. Totam igitur nostram de auctoritate Cypriani disquisitionem in explicanda ipsius sententia circa pontificiam praecellentiam colligendam esse arbitrati sumus.

III. Ab omnibus receptum est scriptorem quemlibet judicandum esse, non ex uno alterove sermonum ejus verbo; sed ex continuo doctrinae tenore; [Col. VIII] non ex improvisis effatis in commercio litterarum, movente subito rerum tumultu, excitatis, sed ex rata serioque tractata sententia, non ex opinione carptim defensa et deinceps mutata, sed ex firmo, peremptorio ac definito judicio. Quisquis autem, attentis his principiis, Cyprianica opera evolverit, nedum sanctum Pontificem Sedis Romanae refragatorem habeat, eum potius in primis Romanorum privilegiorum assertoribus, ac pene dicam Romanorum theologorum antesignanum deprehendet.

IV. Haec enim sunt, ne allusisse videar, ipsamet dogmata quae passim in sancti Doctoris scriptis, ut luminaria emicant, nimirum:

• 1 ^o Ecclesiam, extra quam nemo vivere possit, esse unam;
• 2 ^o Unam hanc Ecclesiam esse catholicam, seu per totum orbem diffusam;
• 3 ^o Unam hanc et catholicam Ecclesiam insuper esse Romanam, in Petro fundatam, nec a sancta Sede Romana distinctam, nec a summo Pontifice diversam;
• 4 ^o Unam hanc catholicam et Romanam Ecclesiam esse, ad mentem Cypriani, fidei regulam certissimam nec erroris ullius labe intaminatam, nec intaminandam.

V. Velim sine mora audias ipsummet Cyprianum disserentem:

1 ^o De unitate Ecclesiae. In libro sic inscripto, Cyprianus ipse testatur se omnem suam, quantum potuit, mentem de Ecclesia infudisse. Sed et «catholicae Ecclesiae unitatem,» inquit, «quantum potuit, expressit nostra mediocritas.» «In illo,» inquit diaconus Pontius, vitae et mentis magistri sui integerrimus testis, «docuit veritatem haereticos, schismaticos unitatem, filios Dei pacem ⁜ (1) .» Ex hoc autem libello: 1 ^o «Ecclesiam unam in Cantico canticorum Spiritus sanctus ex persona Domini designat et dicit (Cant. VI, 9) : Una est columba mea, perfecta mea, una est matris suae, electa genitricis suae ⁜ (2) .» 2 ^o «Beatus apostolus Paulus hoc idem docet, et sacramentum unitatis ostendit, dicens (Ephes. IV, 4-6) : Unum corpus et unus spiritus, una spes vocationis vestrae; unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus ⁜ (3) .» 3 ^o «Quam unitatem firmiter tenere et vindicare debemus, maxime episcopi, qui in Ecclesia praesidemus, ut episcopatum quoque ipsum unum [Col. IX] atque indivisum probemus ⁜ (1) .» 4 ^o «Quomodo solis multi radii, sed lumen unum; et rami arboris multi, sed robur unum tenaci radice fundatum; et cum de fonte uno rivi plurimi defluunt . . . , unitas tamen servatur in origine . . . Sic et Ecclesia Domini . . . ⁜ (2) .» 5 ^o «Adulterari non potest sponsa Christi . . . Unam domum novit, unius cubiculi sanctitatem casto pudore custodit . . . ⁜ (3) .» 6 ^o «Una est extra quam haud secus ac extra arcam Noe, nemo salvus evadit; habere jam non potest Deum patrem, qui Ecclesiam non habet matrem ⁜ (4) .» Et alibi: «Nec potent sibi vitae aut salutis constare rationem, si episcopis et sacerdotibus obtemperare noluerint . . . Neque enim vivere foris possunt, cum domus Dei una sit, et nemini salus esse nisi in Ecclesia possit ⁜ (5) .» 7 ^o «Dicit Dominus (Joan. X, 30) : Ego et Pater unum sumus. Et iterum de Patre et Filio et Spiritu sancto scriptum est (Joan. I, V, 7) : Et hi tres unum sunt. Et quisquam credit hanc unitatem . . . scindi in Ecclesia posse . . . ? Hanc unitatem qui non tenet, Dei legem non tenet; non tenet Patris et Filii fidem, vitam non tenet et salutem ⁜ (6) .» 8 ^o «Hoc unitatis sacramentum . . . ostenditur quando in Evangelio tunica Domini Jesu Christi non dividitur omnino nec scinditur ⁜ (7) . . . . Individua, copulata, connexa ostendit populi nostri, qui Christum induimus, concordiam cohaerentem . . . » 9 ^o «Monet ipse in Evangelio suo et docet, dicens (Joan. X, 16) : Et erit unus grex et unus pastor ⁜ (8) .» 10 ^o Sint clausulae instar haec pie precantis verba: «Opto equidem, dilectissimi fratres, et consulo pariter et suadeo, ut, si fieri potest, nemo de fratribus pereat, et consentientis populi corpus unum gremio suo gaudens mater includat . . . Deus unus est, et Christus unus, et una Ecclesia ejus, et fides una, et plebs una in solidam corporis concordiae glutino copulata ⁜ (9) .»

VI. 2 ^o De Ecclesia una et catholica. Haec modo carptim allata, in eodem libro et alibi habet Cyprianus: «Ecclesia una est quae in multitudinem latius incremento foecunditatis extenditur . . . . . Quomodo solis multi radii, sed lumen unum; et rami arboris multi, sed robur unum tenaci radice fundatum: et cum de fonte uno rivi plurimi defluunt, numerositas licet diffusa videatur exundantis copiae largitate, unitas tamen servatur in origine . . . . : sic et Ecclesia Domini luce perfusa per orbem totum radios suos porrigit; unum tamen lumen est, quod ubique diffunditur, nec unitas corporis separatur; ramos suos in universam terram copia ubertatis extendit, profluentes largiter rivos latius expandit ⁜ (10) . . . Ecclesiae universae per totum [Col. X] mundum nobiscum unitatis vinculo copulatae . . . Unde scire debes . . . frustra sibi blandiri eos qui, pacem cum sacerdotibus Dei non habentes, obrepunt et latenter apud quosdam communicare se credunt, quando Ecclesia, quae catholica et una est, scissa non sit, neque divisa, sed sit utique connexa et cohaerentium sibi invicem sacerdotum glutino copulata ⁜ (1) .»

VII. His et aliis bene multis quae meridiano sole clariora sunt, nebulam offundere videntur ea quae sequuntur, haud semel praecedentibus annexa: «Scire debes episcopum in Ecclesia esse et Ecclesiam in episcopo ⁜ (2) . Inde enim plures intulerunt Cypriano ignotam fuisse genuinam unitatis catholicae notionem, immo cum sensisse, quod etiam nunc multi bonae fidei Protestantes admitterent, unitatem externam Ecclesiae ita sensim sine sensu accrevisse, ut singulae ecclesiae, primo sola interna fidei et charitatis unitate vigentes et coadunatae, omnem in suo quaeque episcopo communionis catholicae vim et vinculum posuerint, eoque internae virtutis influxu excitatae fuerint ad sibi alias ecclesias eodem vinculo coadunandas; hinc ergo separatas primum Ecclesias in unum sese paulatim convertisse, sibi, labentibus saeculis, alias aliis assimilasse, a pluralitate ad unitatem confluxisse, nec tamen penitus amisisse primaevae libertatis et singularium communitatum jura indefectibilia.

Gravissimae hujus controversiae Cyprianicae cardo totus vertitur in eo quod Cyprianus de episcopatu senserit; idque ab ea quam sibi effinxerit apostolatus idea derivasse patet. Utrumque ergo paucis investigandum. Porro Cyprianus illud penitus in mente praeconceptum habuit, Apostolos in quibus Ecclesia subsedit ac aedificata fuit, neutiquam fuisse alios ab aliis sejunctos, ab uno Christo seorsim sua jura, suam potestatem habentes; immo vero omnes et unumquemque in unum idemque corpus conflatos, ab eadem voluntate, in eadem virtute ad unum finem convenisse; unumque Petrum esse totius apostolici corporis caput, unitatis centrum et fastigium; non tantum ergo unum esse apostolici collegii caput, sed et unam apostolicam personam. Hinc in ipso rebaptizantium tumultu haec Cyprianus ad Jubaianum: «Petro primum Dominus super quem aedificavit Ecclesia. Et unde unitatis originem instituit et ostendit, potestatem istam dedit, ut id solveretur in coelis, quod ille solvisset in terris. Et post resurrectionem quoque ad Apostolos loquitur, dicens: Sicut misit me, etc. ⁜ (3) . . Clamat Dominus, ut qui sitit, veniat . . . ad Ecclesiam, quae una est et super unum, qui et claves ejus accepit, Domini voce fundata est ⁜ (4) . Spiritus sanctus unus, et una Ecclesia a Christo Domino super Petrum origine unitatis et ratione fundata ⁜ (5) . Unde, jam laudata resumere juvat, «ut unitatem manifestaret, unam cathedram constituit, unitatis ejusdem [Col. XI] originem ab uno incipientem sua auctoritate disposuit. Hoc erant utique et Apostoli quod fuit Petrus; pari consortio praediti honoris et potestatis, sed exordium ab unitate proficiscitur, et primatus Petro datur, ut una Christi Ecclesia et cathedra una monstretur. Et pastores sunt omnes, et grex unus ostenditur qui ab Apostolis omnibus unanimi consensione pascatur, ut Ecclesia Christi una monstretur ⁜ (1) .» Et paucis interjectis: «Quam unitatem firmiter tenere et vindicare debemus, maxime episcopi, qui in Ecclesia praesidemus, ut episcopatum quoque ipsum unum atque indivisum probemus . . . . Episcopatus unus est, cujus a singulis in solidum pars tenetur ⁜ (2) .»

Haec est igitur vera et genuina Cypriani tum de Apostolis, tum de episcopis doctrina: Ut in Petro unus erat apostolatus, ita et unus episcopatus; ut inter plures Apostolos una erat cathedra, ita inter plures pastores unus grex, una ecclesia; ut in apostolico collegio os unum et unum Petri caput, ita episcopatus una persona est, quae a singulis in solidum obtinet. Hinc episcopus in Ecclesia est et Ecclesia in episcopo. Hinc exordium ab unitate proficiscitur, nedum a pluralitate in unum coalescat. Ex ipsamet Petra excisi sumus, non autem eam ipsi in medium attulimus: non est ille lapis ultimus ab aedificantibus adductus, sed in eo tota aedificatio substruitur et accrescit; non est tantum lapis summus et ultimi fastigii, sed et angularis et fundamentalis, non a multis ecclesiis una Ecclesia, sed ab una multae ortae sunt. Sus ergo deque vertitur ordo rerum et ratio vera in hac quam e Cypriano supra effictam diximus, rei christianae successivam et adventitiam in unum corpus coadunationem.

VIII. 3 ^o Ecclesia haec una et catholica, Romana est insuper, in Petro fundata, nec ab apostolica Sede distincta, nec a summo Pontifice diversa.

Moveris forsan ex eo quod antea confidenter diximus Cyprianum esse theologorum Romanorum antesignanum. Quid quod et recens auctor anonymus inter Germaniae pseudoreformatos, longe alia mente censuerit S. Cyprianum revera fuisse primum qui dogma illud, «Unica est Ecclesia, et extra illam non est salus,» invexerit ⁜ (3) . Enimvero ante eum nemo, ne Irenaeo quidem excepto, praeclarius commendavit ipsammet «Petri cathedram, Ecclesiam principalem, unde sacerdotalis unitas exorta est ⁜ (4) , Ecclesiae catholicae radicem et matricem ⁜ (5) .» Ante eum nemo, ne Tertulliano quidem excepto, majori extulit praeconio «summum sacerdotem, episcopum episcoporum,» sive Cornelium, «de Dei et Christi ejus judicio factum episcopum, cum Fabiani locus, id est, cum locus Petri et gradus cathedrae sacerdotalis vacaret ⁜ (6) ,» sive ipsummet Stephanum, «quem oportet facere plenissimas litteras ad coepiscopos in [Col. XII] Galliis constitutos, quem non decet pati episcopis illudere et de majestate ac dignitate Ecclesiae judicare ⁜ (1) .» Nec ante nec post eum quisquam aerius ac vehementius insectavit a Romana Ecclesia discedentes, Novatiani instar, «qui, discordiae furore vesanus, Ecclesiam scindit, fidem destruit, pacem turbat, charitatem dissipat, sacramentum profanat. Arma ille contra Ecclesiam portat, contra dispositionem Dei repugnat. Hostis altaris, adversus sacrificium Christi rebellis, pro fide perfidus, pro religione sacrilegus, inobsequens servus, filius impius, frater inimicus, contemptis episcopis et Dei sacerdotibus relictis, constituere audet aliud altare precem alteram illicitis vocibus facere, Dominicae hostiae veritatem per falsa sacrificia profanare ⁜ (2) . Quale delictum est quod nec baptismo sanguinis potest ablui! quale crimen est, quod martyrio non potest expiari ⁜ (3) ! Inexpiabilis culpa! macula ista nec sanguine abluitur ⁜ (4) . Ardeant licet flammis, et ignibus traditi, vel objecti bestiis, animas suas ponant, non erit illa fidei corona, sed poena perfidiae. Nec exitus gloriosus, sed desperationis interitus. Occidi talis potest, coronari non potest ⁜ (5) .»

IX. Quid plura? multo plane, ea nempe quae nondum attigimus, ea quae audacter ex Cypriano statuenda proposuimus, nullum quippe in ipsius mente intercessisse discrimen inter Ecclesiam unam et catholicam, et Ecclesiam Romanam, inter fontem episcopatus et Sedem apostolicam, inter Petrum et Christum in terris sedentem et docentem, inter Petrum et sedem suam, et successores suos, uno verbo Petrum inter et Petrum. Attende potius et audi quomodo qui cum Cornelio communicat, ipse et cum Ecclesia catholica communicet: «Scripsistis etiam, inquit, ut exemplum earumdem litterarum ad Cornelium collegam nostrum transmitterem, ut, deposita omni sollicitudine, jam sciret te secum, hoc est cum catholica Ecclesia communicare ⁜ (6) .» Audi et attende quomodo «Ecclesiae renitatur et resistat,» sunt ipsius verba, «qui cathedram Petri, super quam fundata est Ecclesia, deserit; quisquis is est, nec jam in Ecclesia se esse confidat ⁜ (7) .» Audi in Petro et in ejus successoribus totam esse Ecclesiae rationem et institutionem, qualis a Christo condita fuerit, positam. Nec id obiter et properatim, sed frequenter sive in epistolis, sive in speciali de Unitate Ecclesiae libro: «Loquitur Dominus ad Petrum: Ego tibi dico, inquit, quia tu es Petrus, et super hanc Petram aedificabo Ecclesiam meam; et portae inferi non vincent eam . . . . . » Et iterum, «eidem, post resurrectionem suam, dicit: Pasce oves meas. Super illum unum aedificat Ecclesiam suam, et illi pascendas [Col. XIII] mandat oves suas. Et quamvis Apostolis omnibus post resurrectionem suam parem potestatem tribuat et dicat: Sicut misit me Pater, et ego mitto vos . . . ; tamen, ut unitatem manifestaret, unam cathedram constituit, unitatis ejusdem originem ab uno incipientem sua auctoritate disposuit. Hoc erant et caeteri Apostoli quod fuit Petrus, pari consortio praediti et honoris et potestatis; sed exordium ab unitate proficiscitur, et primatus Petro datur, ut una Christi Ecclesia et cathedra una monstretur ⁜ (1) .»

Haec in ipso rebaptismatis tumultu, ut modo diximus, ad Jubaianum scribit, dicens: «Petro primum Dominus, super quem aedificavit Ecclesiam, et unde unitatis originem instituit et ostendit, potestatem istam dedit, ut id solveretur in coelis quod ille solvisset in terris ⁜ (2) . Clamat Dominus ut qui sitit, veniat et bibat de fluminibus aquae vivae quae de ejus ventre fluxerunt. Quo venturus est qui sitit? utrumne ad haereticos . . . , an ad Ecclesiam, quae una est et super unum, qui et claves ejus accepit, Domini voce fundata est? Haec est una quae tenet et possidet omnem sponsi sui et domini potestatem ⁜ (3) .» Haec eadem intra Carthaginensium synodorum conciones et decreta, vel semetipsum damnaturus sanxit, cum dixit: «Spiritus sanctus unus, et una Ecclesia a Christo Domino super Petrum origine unitatis et rationis fundata ⁜ (4) .»

X. Nullum non moverunt lapidem qui a fide Romana defecerunt, ut hanc testimoniorum molem dissipent. Alii, dente invido verba quasi corrodentes, nonnulla excidisse in nonnullis codicibus summopere jactant. Quidni vero refert exciderit ex his una alterave vocula, dummodo stent caetera? Stant vero et plura; stant invicta et ineluctabilia. Alii sensum distorquent, et, Petrum velut umbraticum signum pro derisu habentes, nil nisi vacuum episcopi cujuslibet typum in eo deprehendunt, aut quamdam fere evanidam totius episcopatus imaginem, cujus ad successores nec levis umbra pertransiit. Alii, ac praecipue inter nostrates gallicanos, subtiliori quodam intuitu Sedem a sedente discernentes, quidquid sanctum, magnum ac primarium est Sedi effuse tribuunt, sedentibus autem Pontificibus infirmitatem, imbecillitatem, errorem condonant, easque prurientium scholasticorum tricas venerandam antiquitatem ac in primis Cyprianum pleno amplexu excepisse, fovisse, docuisse contestantur. Testis tamen esto ipse pontifex et martyr, qui haec aperte asseverat: 1 ^o Christum fundasse unitatem fidei et communionis catholicae in Petro; 2 ^o in Petri locum successisse legitimo et plenissimo jure Cornelium, Lucium, Stephanum; 3 ^o qui cum illis nominatim, nec tantum cum illorum Sede inaniter in abstracto apprehensa, communicat, communicare cum Ecclesia catholica; 4 ^o qui vero ab iis [Col. XIV] Pontificibus, non tantum ab illorum sedis umbra, discesserit, eum Ecclesiam scidisse, fidem destruxisse, contra Ecclesiam et Dei dispositionem repugnasse, pro fide perfidum, nec ab ipsamet fidei cum martyrio confessione expiandum. Haec satis sunto ad statuendam, ut voluimus, propositionem nostram: in mente nempe Cypriani Ecclesiam unam et catholicam non fuisse a Romana sede sejunctam.

XI. 4 ^o Ecclesia haec una, catholica, Romana, ad mentem Cypriani, vera est et unica fidei regula certissima, nec erroris ullius labe intaminata nec intaminandam.

Haec, etsi pluribus sint prodigii similia, ex antea dictis fluere ac necessario tramite deduci patet. Nonne ibi erit fidei regula vera et unica, ubi est «una et perfecta Dei columba;» ubi «unus Dominus, una fides, unus Deus;» ubi «unus est ac indivisus episcopatus;» ubi «immaculata sponsa Christi, una illius domus, unius cubiculi sanctitas;» ubi «una vitae et salutis ratio;» adeo ut «extra eam nemo vivere possit, nec Deum habeat Patrem qui eam non habet matrem; nec Dei legem, nec Patris et Filii fidem teneat qui eam non tenet unicam fidei regulam?» Nonne una est et vera et erroris ex pers fidei regula, illa Ecclesia quae, «Domini luce perfusa, per orbem totum radios suos porrigit, quae per totum orbem unitatis vinculo copulatur;» illa, inquam, Ecclesia una, catholica, Romana, «unde sacerdotalis unitas exorta est, ecclesiarum omnium radix et matrix, a qua nemo discedit, quin fidem destruat, Ecclesiam scindat, pacem turbet, arma in Deum ferat, Christi rebellis evadat et pro fide perfidus;» illa, inquam, Romanorum Pontificum unam et infallibilem fidei regulam, quibuscum communicare perinde ac sit communicare catholicae Ecclesiae; quibuscum constituitur, ut in uno Petro, omnis aedificatio Ecclesiae quam non vincent portae inferi; una nempe cathedra, unitatis ejudem origo, primatus Petro datus, ut una Christi Ecclesia et cathedra una monstretur. Quid quod non tantum via deductionis, sed ipsis Cypriani verbis haec eadem Ecclesiae Romanae auctoritas infallibilis aperte praedicatur? En enim os omne refragantium obtrudunt clarissima haec ad Cornelium papam de Novatianis et peremptoria verba: «Post ista adhuc insuper pseudoepiscopo sibi ab haereticis constituo navigare audent et ad Petri cathedram atque ad Ecclesiam principalem, unde unitas sacerdotalis exorta est, a schismaticis et profanis litteras ferre, nec cogitare eos esse Romanos quorum fides Apostolo praedicante laudata est; ad quos perfidia habere nondum potuit, immo nullo umquam tempore habere possit accessum ⁜ (1) .» Nemo sane est theologorum Romanae Sedi addictissimorum qui de Romana infallibilitate uberius et praeclarius dixerit.

XII. Jam plura supersedemus testimonia afferre. Paucis tamen quam cito occurrendum est tritae peomnium [Col. XV] ora objectioni ex dissidio Cypriani cum Stephano obortae.

Non nobis animus est, nec ulla sane necessitas incumbit, S. Stephanum quasi erroris aut criminis reum defendendi: fuere sat multi qui hanc provinciam strenue accepere, uti videre est in hoc ipso opere; sat multi ab iniquis Vossii, Blondelli, Basnagii, Antonii de Dominis, Launoii, Dupinii, etc., conviciis sanctum Martyrem vindicantes, firmiter statuere eum non solum in haeresim non cecidisse, sed tum antiquitatis, tum veritatis assertorem, nec a vera doctrinae via, nec a recto tramite apostolico declinasse.

XIII. Multo magis tuendus Cyprianus caeterique rebaptismatis fautores: alii aliam viam sibi ad hunc finem stravere; plerique nihil nisi disciplinarem in re nondum definita naevum deprehendere, nil nisi in unum Pontificem, salva summae Sedis majestate, offensam, catholicae communioni, zeloque episcopali aliquo modo accommodandam. Porro, in Cypriani causa defendenda, nullum peritiorem, nullum benevolentiorem patronum quam Augustinum agnoscentes, duplici tantum quo usus est, utendum esse argumento arbitramur. Aut enim cum illo candide confitendum peccasse Cyprianum, suamque minus rectam sententiam postea correxisse, ab eoque praeterea, quod erat emendandum purgasse Patrem falce passionis; aut aperte asseverandum nec sensisse nec scripsisse Cyprianum quae ei epistolarum suarum audaces interpollatores adscripserunt. Immo audiamus S. Doctorem in Epistola ad Vincentium: «Cyprianus sensisse aliter de Baptismo, quam forma et consuetudo habebat Ecclesiae, non in canonicis, sed in suis et in concilii litteris invenitur; correxisse autem istam sententiam non invenitur: non incongruenter tamen de tali viro existimandum est quod correxerit, et fortasse suppressum sit ab eis qui hoc errore nimium delectati sunt, et tanto velut patrocinio carere noluerunt. Quamquam non desint qui hoc Cyprianum prorsus non sensisse contendant, sed sub ejus nomine a praesumptoribus atque mendacibus fuisse confictum; neque enim sic potuit integritas atque notitia litterarum unius quamlibet illustris episcopi custodiri, quemadmodum scriptura canonica, tot linguarum litteris, et ordine, et successione celebrationis ecclesiasticae custoditur, contra quam tamen non defuerunt qui sub nominibus Apostolorum multa confingerent: frustra quidem, quia illa sic commendata, sic celebrata, sic nota est: verum quid possit adversus litteras, non canonica auctoritate fundatas, etiam hinc demonstravit impiae conatus audaciae, quod et adversus eas quae tanta notitiae mole firmatae sunt, sese erigere non praetermisit. Porro autem Cyprianus, aut non sensit omnino quod eum sensisse recitatis; aut hoc postea correxit in regula veritatis; aut hunc quasi naevum sui candidissimi pectoris cooperuit ubere charitatis, dum unitatem Ecclesiae toto orbe crescentis, et copiosissime defendit, et perseverantissime tenuit vinculum pacis: scriptum est enim: Charitas cooperit multitudinem peccatorum. [Col. XVI] accessit huc etiam, quod tamquam sarmentum fructuosissimum, si quid in eo fuerat emendandum, purgavit Pater falce passionis: Sarmentum enim, ait Dominus, quod in me dat fructum, purgat illud Pater meus, ut majorem fructum afferat. Unde? nisi quia haerens in diffusione vitis, radicem non deseruit unitatis. Nam, etsi traderet corpus suum ut arderet, charitatem autem non haberet, nihil ei prodesset ⁜ (1) .»

I. Nemo non sentit quam uberrimam rerum utilium copiam suppeditent divi Cypriani opera, sive de exegeticis quaestionibus consulantur, sive ad stabilienda Ecclesiae dogmata adducantur, sive in eis vera morum aetatis suae effigies ad vivum exprimatur, sive temporum ratio, annorumque vices, virorumque clarissimorum persona de tumulo excitetur in medium rediviva. Attamen, omissis quae ad Cypriani usum exegeticum, dogmaticum, moralem, historicumve attinent, ne longius prooemii-fines excedam, nonnihil profuturum pauca de ejusdem usu in re disciplinari, eaque cuncta propemodum e D. Lumperi Historia theologico-critica Patrum ⁜ (1) accepta obiter attingere visum est.

Sanctus episcopus Carthaginensis et martyr Cyprianus omnium sanctorum Patrum primus de disciplina Ecclesiae uberrime disseruit; in ejus operibus, praecipue vero in Epistolis, innumerae exstant magni momenti instructiones atque sententiae, ex quibus illorum temporum disciplina ecclesiastica, exteriorque Ecclesiae status luce meridiana clarius cognoscitur. Agit enim non solum disciplina in genere, sed et in particulari circa sacramenta administranda, peccatores corripiendos et reconciliandos, de disciplina antiquae Ecclesiae quoad poenitentiam, de indulgentiarum usu utque abusu, aliisque disciplinae ecclesiasticae punctis.

• [Col. 0009A] I. De horum Actorum editis et mss.
• II. Perpetua et Felicitas an Tuburbitanae?
• III. Non Tuburbii, sed Carthagine martyrium passae noscuntur.
• IV. Tempus passionis inquiritur.
• V. De horum Actorum auctore, seu potius collectore. An Tertullianus?
• [Col. 0010A] VI. Non fuit Montanista: contra Valesium.
• VII. Exploditur iterum commentum de auctoris montanismo.
• VIII. De harum Martyrum cultu et memoria.
• IX. Ejusmodi Acta adversus Samuelem Basnagium a viro doctissimo dudum vindicata. Quanti facienda sint. Acta proconsularia deinceps omittenda.

I. MULTUM desiderata, et frustra in variis bibliothecis diu conquisita, Acta germana sanctarum Perpetuae et Felicitatis, invenit tandem studiosissimus sacrae antiquitatis indagator, Lucas Holstenius, in codice ms. [Col. 0009B] sacri monasterii Casinensis: unde eruta et Romae vulgata, eadem postea cum ejusdem Holstenii notis, Parisiis edidit Henricus Valesius. Nos vero ea proferimus ex duobus codicibus mss. cum eadem editione collatis: quorum unus est Ecclesiae Salisburgensis; cujus codicis varias lectiones sapientissimi viri Antonii Faure, theologi Parisiensis et Remensis ecclesiae praepositi, beneficio accepimus: alter vero qui ad annos 800 accedit, est bibliothecae nostri monasterii sancti Cornelii Compendiensis. Invenimus etiam in schedis Mabillonii nostri excerpta ex iisdem Actis non contemnenda; sed e quo codice ea descripta sint, non indicatur. Porro in iis locis in quibus codices mss. inter sese vel ab editis dissident, et tamen utraque lectio [Col. 0009C] ferri potest, varietatem in notulis apposuimus, ne temere in tam pretioso Ecclesiae monumento aliquid immutasse videremur. Eadem etiam cautela usi sumus, si quando in mss. codicibus ubi eadem Acta vitiata habentur, aliquid notatu dignum occurrit.

II. Tria inquirit eruditus Valesius in praefatione ad haec Acta: primo, ubinam hae mulieres sanctae passae sint; secundo, quo tempore martyrium consummarint; ac tandem quisnam horum Actorum auctor, seu potius collector fuerit: de quibus omnibus etiam heic paucis agendum est. Quod ad primum attinet, priusquam [Col. 0010A] quam sincera harum martyrum Acta reperta fuissent, nemo fere in dubium revocabat quin eaedem ipsae fuerint quas sub Sanctarum Tuburbitanarum nomine [Col. 0010B] varii auctores celebrabant. Id persuadebat, praeter quorumdam, etiam veterum, martyrologiorum auctoritatem, Acta quae sub Perpetuae et Felicitatis nomine circumferebantur, in quibus eas Tuburbii passas fuisse disertis verbis expressum erat: et quamvis in his Actis nonnulla viris eruditis vitiosa ac depravata viderentur, nullus tamen de loco martyrii hactenus quaestionem moverat. Verum, quum Holstenianae editionis occasione res exactius discuteretur, aliter viris doctioribus visum est, ac prae caeteris Henrico Valesio; qui, libratis quae ex utraque parte afferri poterant momentis, has martyres, non Tuburbii, sed Carthagine martyrium consummasse asseveranter pronuntiavit. Hanc sententiam probat V. C. tum ex ipsis Actis, tum etiam ex antiquorum scriptorum auctoritate. [Col. 0010C] Ex Actis evincitur has martyres proconsulari potestate damnatas fuisse; ac proinde, ut ait, non Tuburbii in Mauritania, quum in ea provincia nullum jus proconsules haberent. Verum, ut in nova editione Augustiniana observatum est, quum duplex fuerit Tuburbium in proconsulari provincia situm, atque in alterutra earum civitatum fortassis amphitheatrum esset, quumque ex iis una, Tuburbium majus diceretur, parum valet ea Valesii ratio: nisi dicatur martyrologia fere omnia Tuburbium in Mauritania expressisse.

[Col. 0011A] III. Certius est argumentum quod ex auctoritate veterum qui de sanctis Perpetua et Felicitate scripserunt, deducitur. Nam, praeterquam quod Victor Vitensis eas «Carthagine in basilica majori sepultas fuisse» affirmat ⁜ (1) , Prosper in Chronico Labbaeano, Beda in libro de sex Aetatibus Mundi, immo et in Martyrologio sincero (quamvis illud quod sub ejus nomine circumfertur, aliter habeat), Regino, Rabanus in Martyrologio, aliaque bene multa martyrologia, cum edita tum mss., ut videre est apud Bollandianos ad diem VII martii, expressis verbis has sanctas martyres apud Carthaginem passas fuisse asserunt. Nec reponere juvat ab Augustino in Sermone XXXII, a Sirmondo edito, qui est novae editionis CCCXLV, has martyres Tuburbitanas appellari: nam in codice ms. ex quo [Col. 0011B] desumptus est iste sermo, non Tuburbitanarum, ut correxit Sirmundus, sed Suburbitarum legitur. Diceret forte aliquis eas Suburbitanas fuisse dictas, quod in suburbio Carthaginis passae fuissent. Sed, etsi detur hunc locum recte a Sirmundo emendatum fuisse, nihil inde contra Valesii sententiam deduci potest. Fatetur quidem de Tuburbitanis martyribus heic Augustinum agere; at negat plane eas esse Perpetuam et Felicitatem: de quibus alias saepe agens Augustinus, numquam eas Tuburbitanas, sed proprio semper nomine Perpetuam et Felicitatem appellavit. Contendit vero vir eruditus Tuburbitanarum nomine heic a sancto Augustino Maximam, Donatillam ac Secundam designatas fuisse, quae quidem Tuburbii sub Valeriano et Gallieno imperatoribus passae dicuntur. Et quidem [Col. 0011C] id Valesii responsum confirmari posset ex vetusto kalendario Carthaginensi apud Mabillonium, ubi sanctarum Tuburbitanarum festum recolitur III kalendas augusti: quo die nusquam Perpetua et Felicitas; Maxima vero et sociae in omnibus martyrologiis mortem obiisse referuntur.

IV. Diu non immorabimur in assignando tempore quo istae beatae martyres passionem consummarunt. Acta et martyrologia quae eas sub Valeriano et Gallieno passas fuisse referunt, vel ex eo convincuntur falsi, quod Tertullianus qui in libro de Anima, Perpetuae meminit, diu ante horum imperatorum tempus e vita excesserit. Melius itaque in Martyrologio genuino Bedae aliisque antiquis, id martyrium ad Severi imperatoris tempus revocatur: quibus Acta sincera [Col. 0011D] consentiunt; siquidem ibi ⁜ (2) sanctae martyres die natali Getae Caesaris bestiis objectae sunt: quod anno Christi CCII aut sequenti, idibus martii, contigisse existimamus. D. THEOD. RUINART.

V. Inquirendum tandem quisnam fuerit horum Actorum auctor, seu potius collector, quum eorum maximam partem a Perpetua et Saturo scriptam fuisse nemo inficiari possit. Id opus Tertulliano attribuit auctor epistolae Biturigibus scriptae ad Henricum Valesium: quod ut probaret, collatis multis Actorum locis cum aliis Tertulliani operibus, ostendit eumdem [Col. 0012A] omnino stylum, easdem loquendi formulas, ac etiam saepius eadem verba in utrisque reperiri. An vero rem omnino evincat, alii judicabunt.

VI. At Valesio assentiri non possum, haec Acta a Montani sectatore, quisquis ille fuerit, collecta fuisse existimanti. Id tamen certissimis indiciis colligere sibi videtur vir eruditissimus. Quae quidem indicia haec sunt, quod auctor ille novas prophetias recipere se profiteatur, et eas Veteris Testamenti prophetiis longe anteponat. Id probat ex collectoris ipsius verbis, qui sic in praefatione loquitur: «Itaque et nos qui sicut prophetias ita et visiones novas, pariter repromissas, et agnoscimus et honoramus.» Et paulo ante dixerat: «Sed viderint qui unam virtutem Spiritus unius sancti pro aetatibus judicent temporum, quum majora [Col. 0012B] reputanda sint novitiora quaeque ut novissimiora.» Verum, etsi haec verba primo aspectu Montani errores sapere videantur, si tamen paulo accuratius dispiciantur, nihil in ipsis contineri nisi orthodoxum et fidei catholicae plane consonum reperies. Non enim iste auctor visiones novissimas cum Scripturis canonicis, ut putavit Valesius, sed solummodo cum veterum martyrum visionibus et revelationibus comparat; asseritque non minori veneratione habendas esse quae suo tempore, quam quae priscis temporibus, id est primo aut secundo Ecclesiae saeculo, contigerant: immo et aliquatenus has novas revelationes majori studio suscipiendas esse dicit, quum exempla eo efficaciora sint, quo magis praesentia: tum deinde quod hae novissimae visiones, quae aliquando veteres futurae [Col. 0012C] erunt, aliqua auctoritate fulciendae essent, ut a posteris crederentur. Id patet ex eadem ipsius auctoris tota praefatione, ubi ne unum quidem verbum de Scripturae sacrae cum visionibus martyrum comparatione habetur: «Si vetera, inquit, fidei exempla . . . propterea in litteris sunt digesta ut lectione eorum, quasi repensitatione rerum, et Deus honoretur et homo confortetur, cur non et nova documenta aeque utrique causae convenientia et digerantur? etc.» Porro, etsi iste auctor harum martyrum visiones, ex iis quas Deus per Joelem repromiserat, existimaverit, non tamen inde consequitur quod eas Scripturis sacris aequipararit: sicut nec Ecclesia fidelium dicta vel scripta inter has Scripturas canonicas computavit, quamvis non dubitaret ab eo processisse a quo alii [Col. 0012D] dantur genera linguarum, alii prophetiae, alii sermo sapientiae, aliis alia dona, quae laudato Joelis testimonio praenuntiata et promissa fuisse certum est.

VII. Sed, ne fortassis aliquos moveant auctoris praefationis verba, qui eas visiones quasi divinitus inspiratas laudat, ea de re audiendus est Augustinus, qui, licet expressis, ut aiunt, verbis has Perpetuae visiones a canone Scripturarum excludat ⁜ (3) , eas tamen «divinas revelationes» appellat, atque a fidelibus religione honorandas asserit ⁜ (4) . «Exhortationes earum,» inquit (Perpetuae et Felicitatis), «in divinis revelationibus, [Col. 0013A] triumphosque passionum cum legerentur, audivimus; eaque omnia verborum digesta et illustrata luminibus aure percepimus, mente spectavimus, religione honoravimus, charitate laudavimus.» De iisdem visionibus pluribus aliis in locis agit Augustinus, quas in ecclesia publice lectas fuisse testatur ⁜ (1) . Sed tandem, ut uno verbo rem conficiam, qua ratione haereticus et Montani sectator, ad communionem cum his feminis servandam suos adhortaretur, quas in catholicorum quos Psychicos vocabant, communione obiisse sciebant? Nec id poterant ignorare ii ad quos haec auctor scribebat, siquidem eos qui martyrio praesentes fuerant, alloquitur: «Annuntiamus, inquit, vobis, fratres et filioli, ut et vos qui interfuistis, rememoremini gloriae Domini, etc.» Sed de his satis. Jam [Col. 0013B] paucis de illis quae in harum martyrum laudes a variis auctoribus dicta sunt, agendum est ⁜ (2) .

VIII. Celebris semper fuit in Ecclesia, praesertim Africana, sanctarum Perpetuae et Felicitatis memoria; in quarum die natali tres tractatus sanctum Augustinum habuisse testatur Possidius in Indiculo, qui in nova editione sunt Sermones CCLXXX, CCLXXXI et CCLXXXII. Aliquamdiu haesi an hos sermones integros huc proferrem: at, quum in omnium fere manibus habeantur Augustini opera, visum est satis si, iis omissis, ea quae ad Acta peculiarius referuntur, in notulis ad textum adnotarem. Pluribus aliis in locis de iisdem martyribus earumque sociis agit idem sanctus Doctor. «Fortissimae Perpetuae et commartyrum» meminit Tertullianus lib. de Anima, cap. 55, ut jam diximus. [Col. 0013C] Omnia martyrologia earum festum ad diem VII martii referunt, qua die hactenus apud nos celebratur. [Col. 0014A] Memorantur praeterea earum nomina in canone Missae Romanae, in vetustissimo Sacramentario Gallicano, quod edidit noster Mabillonius. Item in canone Missae Sacramentarii Gregoriani, quamvis harum sanctarum festivitas inter alias ibi notatas non habeatur, quod fortassis ea tempore Quadragesimae contingat. Abest etiam a vetustissimo kalendario Mabilloniano ecclesiae Africanae: sed, quum ex Augustino certum sit earum festivitatem ejus tempore celebratam fuisse, dicendum quod, si in eo Tuburbitanarum nomine non designentur, kalendarium istud integrum non sit, in quo revera februarii dies duodecim ac martius et aprilis menses integri desiderantur. Quod autem earum festivitas etiam primis temporibus Romae celebrata fuerit, patet ex missali Gelasii et ex antiquo [Col. 0014B] martyrologio Bucheriano, ubi haec habentur: «Nonis martii Perpetuae et Felicitatis Africae.» Idem habent caetera martyrologia, cum vetera, tum recentiora. Celebrantur cum sociis in Menologio Graecorum Basilii imperatoris die II februarii. Harum reliquiae tempore Vandalicae persecutionis ex Africa Romam delatae dicuntur, quas postmodum exinde Rodulfus Biturigensium archiepiscopus accepit saeculo IX, easque in monasteriis Doverensi et Bellilocensi, ab ipso conditis, deposuit. Certe hodieque monachi Benedictini, qui, destructa Dovera, Virsionem migrarunt, se beatae Perpetuae reliquias habere gloriantur.

Sed jam ipsa Acta proferenda sunt: quae quantum ex nostris codicibus emendatiora prodeant, quisque, si ea cum editis conferre voluerit, facile animadvertet. [Col. 0014C] Id certe spernendum non est, quod Saturnini nomen et martyrium eorum ope restituerimus. Huc usque Cl. RUINARTIUS.

[Col. 0013C] ⁜ Si vetera fidei exempla, et Dei gratiam testificantia [Col. 0014C] et aedificationem hominis operantia, propterea in litteris [Col. 0015A] ⁜ sunt digesta, ut lectione eorum, quasi repensitatione rerum, et Deus honoretur et homo confortetur; cur non et nova documenta aeque utrique causae convenientia et digerantur? vel quia et haec vetera futura quandoque sunt et necessaria posteris, si in praesenti suo tempore minori deputantur auctoritati propter praesumptam venerationem antiquitatis. Sed viderint qui unam virtutem Spiritus unius sancti, pro aetatibus judicent temporum, quum majora reputanda sint novitiora quaeque ut novissimiora, secundum exuberationem gratiae in ultima saeculi spatia decreta. In novissimis enim diebus, dicit Dominus, effundam de Spiritu meo super omnem carnem; et prophetabunt filii filiaeque eorum. Et super servos et ancillas meas de meo Spiritu effundam: et juvenes visiones [Col. 0015B] videbunt, et senes somnia somniabunt (Joel, II, 18, 19; Act., II, 17, 18) Itaque et nos qui sicut prophetias, ita et visiones novas pariter repromissas et agnoscimus et honoramus, ceterasque virtutes Spiritus sancti ad instrumentum Ecclesiae deputamus, cui et missus est idem omnia donativa administrans in omnibus, prout unicuique distribuit Dominus, [Col. 0016A] necessario et digerimus, et ad gloriam Dei lectione celebramus; ut ne qua aut imbecillitas aut desperatio fidei apud veteres tantum aestimet gratiam divinitatis conversatam, sive martyrum, sive in revelationum dignatione: cum semper Deus operetur quae repromisit, non credentibus in testimonium, credentibus in beneficium. Et nos itaque, quod audivimus et contrectavimus annuntiamus et vobis, fratres et filioli, ut et vos qui interfuistis, rememoremini gloriae Domini, et, qui nunc cognoscitis per auditum, communionem habeatis cum sanctis martyribus, et per illos cum Domino Jesu Christo, cui est claritas et honor in saecula saeculorum. Amen.

[Col. 0016B] ARGUMENTUM.— Apprehensis sanctis, S. Perpetua patrem vincit, cum aliis baptizatur, detruditur in tetrum carcerem; sollicita de infante, ex visione sibi facta, scalae in coelum erectae, et ascensus S. Saturi et sui, et buccellae oblatae, intelligit martyrium propediem futurum.

I. Apprehensi sunt adolescentes catechumini, Revocatus [Col. 0017A] ⁜ et Felicitas conserva ejus, Saturninus ⁜ a et Secundulus. Inter quos et Vivia ⁜ b Perpetua, honeste nata, liberaliter instituta, matronaliter nupta, habens patrem et matrem et fratres duos, alterum aeque catechuminum, et filium infantem ad ubera. Erat autem ipsa annorum circiter viginti duorum. Haec ordinem totum martyrii sui jam hinc ipsa narrabit, sicut conscriptum manu sua et suo sensu reliquit.

[Col. 0018A] II. «Cum adhuc, inquit, cum persecutoribus essemus ⁜ c , et me pater avertere ⁜ d et dejicere pro sua affectione perseveraret: Pater, inquio, vides, verbi gratia, vas hoc jacens, urceolum, sive aliud?» Et «dixit: Video.» Et ego dixi ei: «Numquid alio nomine vocari potest quam quod est?» Et ait: «Non.» «Sic et ego aliud me dicere non possum, nisi quod sum Christiana.» Tunc pater motus in hoc verbo, misit [Col. 0019A] ⁜ «se in me ut oculos mihi erueret: sed vexavit tantum, et profectus ⁜ a est victus cum argumentis diaboli, Tunc paucis diebus quod caruissem patre, Domino gratias egi, et refrigeravit ⁜ b absentia illius. [Col. 0020A] In ipso spatio paucorum dierum baptizati sumus; mihi autem Spiritus dictavit nihil aliud petendum in aqua ⁜ c , nisi sufferentiam carnis. Post paucos dies recipimur in carcerem, et expavi, quia [Col. 0021A] ⁜ numquam experta eram tales tenebras. O diem asperum! aestus validos ⁜ a turbarum beneficio concussurae militum: novissime macerabar sollicitudine [Col. 0022A] infantis. Ibi tunc Tertius et Pomponius, benedicti diacones, qui nobis ministrabant, constituerunt praemio ut, paucis horis emissi, in meliorem [Col. 0023A] ⁜ locum carceris refrigeraremus. Tunc exeuntes de carcere universi sibi vacabant. Ego infantem lactabam jam inedia defectum. Sollicita pro eo adloquebar matrem, et confortabam fratrem, commendabam filium ⁜ a . Tabescebam ideo quod illos tabescere videram mei beneficio. Tales sollicitudines multis diebus passa sum, et usurpavi ut mecum infans in carcere maneret; et statim [Col. 0024A] convalui, et relevata sum a labore et sollicitudine infantis: et factus est mihi carcer subito quasi praetorium, ut ibi mallem esse quam alibi ⁜ b .

«III. Tunc dixit mihi frater meus: Domina soror, jam in magna dignitate ⁜ c es; et tanta ut postules visionem, et ostendatur tibi an passio sit, an commeatus. Et ego, quae me sciebam fabulari cum [Col. 0025A] ⁜ Domino, cujus beneficia ⁜ a tanta experta eram, fidenter repromisi ei dicens ⁜ b : «Crastina die tibi renuntiabo.» Et postulavi, et ostensum est mihi hoc: Video scalam auream ⁜ c mirae magnitudinis pertingentem usque ad coelum et angustam, per quam non nisi singuli ascendere possent: et in lateribus scalae omne genus ferramentorum infixum. Erant ibi gladii, lanceae, hami, machaerae; ut si quis negligenter, aut non sursum adtendens ascenderet, laniaretur et carnes ejus inhaererent [Col. 0026A] ferramentis. Et erat sub ipsa scala draco cubans mirae magnitudinis, qui ascendentibus insidias parabat ⁜ d , et exterrebat ne ascenderent. Ascendit autem Saturus ⁜ e prior, qui postea se propter nos ultro tradiderat, et tunc cum adducti sumus, praesens non fuerat: et pervenit in caput scalae, et convertit se ad me ⁜ f , et dixit mihi: «Perpetua, sustineo te. Sed vide ne te mordeat draco ille.» Et dixi ego: «Non me [Col. 0027A] ⁜ nocebit in nomine Domini Jesu Christi.» Et de sub ipsa scala quasi timens me, lente ⁜ a elevavit caput: et cum primum gradum calcassem, calcavi illius caput. Et ascendi et vidi spatium horti immensum, et in medio horti sedentem hominem canum, [Col. 0028A] in habitu pastoris, grandem, oves mulgentem; et circumstantes candidati millia multa. Et levavit caput et adspexit me, et dixit mihi: «Bene venisti, tecnon.» Et clamavit me, et de caseo quod mulgebat dedit mihi quasi buccellam, et ego accepi [Col. 0029A] ⁜ junctis manibus, et manducavi: et universi circumstantes dixerunt, Amen. Et ad sonum vocis experrecta sum, commanducans adhuc dulcis nescio quid. Et retuli statim fratri meo, et intelleximus passionem esse futuram: et coepimus nullam jam spem in saeculo habere.

ARGUMENTUM.— Perpetua, a patre oppugnata, confortat eum; cum aliis ad tribunal ducta, confitetur se christianam, damnatur cum reliquis ad bestias; orat pro fratre Dinocrate mortuo, quem in visione intelligit a purgatorii poenis affligi et liberari.

«I. Post paucos dies rumor cucurrit ut audiremur. Supervenit autem et de civitate pater meus, consumptus taedio, ascendit ad me ut me dejiceret, dicens: [Col. 0029B] «Miserere, filia, canis meis; miserere patri, [Col. 0030A] si dignus sum a te pater vocari. Si his te manibus ad hunc florem aetatis provexi; si te praeposui omnibus fratribus tuis, ne me dederis in dedecus hominum. Aspice ad fratres tuos, aspice ad matrem tuam et materteram, aspice ad filium tuum qui post te vivere non poterit. Depone animos, ne universos nos ⁜ a extermines. Nemo enim nostrum libere loquetur, si tu aliquid fueris passa.» Haec dicebat pater pro sua pietate basians mihi manus; et se ad pedes meos jactans, et lacrymis non filiam sed dominam me vocabat. Et ego dolebam canos ⁜ b patris mei, quod solus de passione mea gavisurus non esset de toto genere meo; et confortavi eum, dicens: «Hoc fiet in illa catasta quod Deus voluerit. Scito enim nos non in nostra potestate esse constitutos, sed in Dei.» Et recessit a [Col. 0030B] me contristatus.

[Col. 0031A] ⁜ «II. Alio die cum pranderemus, subito rapti sumus ut audiremur: et pervenimus ad forum. Rumor statim per vicinas fori partes cucurrit, et factus est populus immensus. Ascendimus in catasta ⁜ a . Interrogati caeteri confessi sunt. Ventum est et ad me, et apparuit pater illico cum filio meo, et extraxit me de gradu, et dixit supplicans: «Miserere infanti ⁜ b .» Et Hilarianus ⁜ c procurator, qui tunc, loco proconsulis Minucii Timiniani defuncti, jus gladii acceperat: «Parce, inquit, [Col. 0032A] canis patris tui: parce infantiae pueri. Fac sacrum pro salute imperatorum.» Et ego respondi: «Non facio.» Hilarianus, «Christiana es?» «inquit. Et ego respondi: «Christiani sum.» Et cum staret pater ad me dejiciendam, jussus est ab Hilariano dejici, et virga percussus est. Et doluit mihi casus patris mei, quasi ego fuissem percussa: sic dolui pro senecta ejus misera. Tunc nos universos pronuntiat, et damnat ad bestias: et hilares descendimus ad carcerem. Tunc, quia [Col. 0033A] ⁜ consueverat a me infans mammas accipere et mecum in carcere manere, statim mitto ad patrem Pomponium ⁜ a diaconum, postulans infantem: sed pater dare noluit: et quomodo Deus voluit, neque ille amplius mammas desideravit; neque mihi fervorem fecerunt, ne sollicitudine infantis et dolore mammarum macerarer.

«III. Post dies paucos, dum universi oramus, subito media oratione profecta est mihi vox, et nominavi Dinocratem: et obstupui quod numquam mihi in mentem venisset nisi tunc, et dolui commemorata casus ejus. Et cognovi me statim [Col. 0034A] dignam esse, et pro eo petere ⁜ b debere. Et coepi pro ipso orationem facere multum, et ingemiscere ad Dominum. Continuo ipsa nocte ostensum est mihi hoc in oromate ⁜ c : video Dinocratem exeuntem de loco tenebroso, ubi et complures erant ⁜ d , aestuantem et sitientem valde, sordido vultu et colore pallido, et vulnus in facie ejus quod cum moreretur habuit. Hic Dinocrates fuerat frater meus carnalis, annorum septem, qui per infirmitatem, facie cancerata ⁜ e , male obiit, ita ut mors ejus odio fuerit omnibus hominibus. [Col. 0035A] ⁜ Pro hoc ego orationem feceram: et inter me et illum grande erat diadema ⁜ a , ita ut uterque ad invicem accedere non possemus. Erat deinde in ipso loco ubi Dinocrates erat, piscina plena aqua, altiorem marginem habens quam erat statura pueri, et extendebat se Dinocrates quasi bibiturus. Ego dolebam quod et piscina illa [Col. 0036A] aquam habebat, et tamen propter altitudinem marginis bibiturus non esset. Et experrecta sum, et cognovi fratrem meum laborare. Sed confidebam ⁜ b profuturam orationem meam labori ejus, et orabam pro eo omnibus diebus quousque transivimus in carcerem castrensem; munere enim castrensi eramus pugnaturi. Natale tunc Getae Caesaris: [Col. 0037A] ⁜ et feci pro illo orationem die et nocte gemens et lacrymans ut mihi donaretur.

«IV. Die autem quo in nervo mansimus, ostensum est mihi hoc: Video locum illum quem retro videram tenebrosum, esse lucidum; et Dinocratem mundo corpore, bene vestitum, refrigerantem. Et ubi erat vulnus, video cicatricem; et piscinam illam quam retro videram, summisso margine usque ad umbilicum pueri; et aquam de ea trahebat sine cessatione, et super margine phiala erat ⁜ a , plena aqua; et accessit Dinocrates, et de ea bibere coepit, quae phiala non deficiebat. Et satiatus abscessit de [Col. 0038A] aqua ludere more infantium gaudens: et experrecta sum. Tunc intellexi translatum eum esse de poena.

ARGUMENTUM.— Perpetua a patre iterum tentatur; visio ejus tertia, in qua abducitur ad luctam contra Aegyptium, proposito praemio; pugnat, vincit et praemium accipit.

«I. Deinde post dies paucos Pudens ⁜ b , miles optio, praepositus carceris, qui nos magni facere ⁜ c coepit intelligens magnam virtutem Dei esse in nobis, multos fratres ad nos admittebat, ut et nos et illi invicem refrigeraremus. Ut autem [Col. 0039A] ⁜ proximavit dies muneris, intravit ad me pater meus consumptus taedio, et coepit barbam suam evellere, et se in terram mittere et prosternere se in faciem, et improperare annis suis, et dicere tanta verba quae moverent universam creaturam. Ego dolebam pro infelici senecta ejus.

«II. Pridie quam pugnaremus, video in oramate huc venisse Pomponium diaconum ad ostium carceris, et pulsare vehementer. Exivi ad eum, et aperui ei: qui erat vestitus distinctam candidam, habens multiplices calliculas ⁜ a . Et dixit mihi: Perpetua, te exspectamus, veni.» Et tenuit mihi manum, et coepimus ire per aspera loca et flexuosa. Vix tandem pervenimus anhelantes ad amphitheatrum, et induxit me in media arena, et dixit mihi: [Col. 0039B] Noli pavere, heic sum tecum, et collaboro tecum, [Col. 0040A] et abiit. Et adspicio populum ingentem attonitum. Et, quia sciebam me ad bestias datam esse, mirabar quod non mitterentur mihi bestiae. Et exivit quidam contra me Aegyptius, foedus specie, cum adjutoribus suis pugnaturus mecum. Veniunt et ad me adolescentes decori adjutores et favitores mei, et exspoliata sum, et facta sum masculus. Et coeperunt me favitores mei oleo defrigere ⁜ b , quomodo solent in agonem, et illum contra Aegyptium video in afa ⁜ c voluntatem. Et exivit vir quidam mirae magnitudinis, ut etiam excederet fastigium amphitheatri, discinctam habens tunicam ⁜ d et purpuram inter duos clavos per medium pectus, habens et calliculas ⁜ e multiformes ex auro et argento factas, et ferens ⁜ f virgam [Col. 0040B] quasi lanista, et ramum viridem in quo [Col. 0041A] ⁜ erant mala aurea. Et petiit silentium, et dixit: Hic Aegyptius si hanc vicerit, occidet illam gladio; et si hunc vicerit, accipiet ramum istum. Et recessit. Et accessimus ad invicem, et coepimus mittere pugnos. Ille mihi pedes apprehendere quaerebat ⁜ a : ego autem ille calcibus faciem caedebam, et sublata sum in aere, et coepi eum sic caedere quasi terram conculcans. At ubi vidi moram fieri, junxi manus, ita ut digitos in digitos mitterem. Et apprehendi illi caput, et cecidit in faciem; et calcavi illi caput. Et coepit populus clamare, et favitores mei psallere. Et accessi ad lanistam, et accepi ramum. Et osculatus est me, et dixit mihi: Filia, pax tecum. Et coepi ire cum gloria ad portam Sanavivariam. Et experrecta sum: et [Col. 0041B] intellexi me non ad bestias, sed contra diabolum esse pugnaturam; sed sciebam mihi victoriam imminere ⁜ b . Hoc usque in pridie muneris egi: ipsius autem muneris actum, si quis voluerit, scribat.»

ARGUMENTUM.— S. Saturus, in visione sibi facta, et S. Perpetua ab Angelis in lucem magnam portati, vident martyres; ducti ad thronum Dei, osculo excipiuntur, Optatum episcopum et Aspasium presbyterum conciliant.

I. Sed et Saturus benedictus hanc visionem suam edidit, quam ipse conscripsit. «Passi, inquit, eramus, et exivimus de carne, et coepimus ferri a quatuor Angelis in orientem, quorum manus nos non tangebant. Ibamus autem non supini sursum versi, sed quasi mollem clivum ⁜ c ascendentes. Et liberati primam jam vidimus ⁜ d lucem immensam; et dixi: Perpetua (erat enim haec in latere meo), hoc est quod nobis Dominus promittebat: [Col. 0042B] percepimus promissionem. Et dum gestamur ab ipsis quatuor Angelis, factum est nobis spatium grande, quod tale fuit quasi viridarium arbores habens rosae ⁜ e , et omne genus floris. [Col. 0043A] ⁜ Altitudo autem arborum erat in modum cypressi, quarum folia cadebant ⁜ a sine cessatione. Ibi autem in viridario, alii quatuor Angeli fuerunt clariores caeteris, qui ubi ⁜ b viderunt nos, honorem nobis dederunt, et dixerunt caeteris Angelis: Ecce ⁜ c sunt, ecce sunt; cum admiratione. Et expavescentes quatuor illi Angeli qui gestabant nos, deposuerunt nos: et pedibus nostris transivimus stadium via lata ⁜ d . Ibi invenimus Jocundum et Saturninum ⁜ e et Artaxium qui, eamdem persecutionem passi, vivi arserunt; et Quintum, qui et ipse martyr in carcere exierat; et quaerebamus ab illis ⁜ f ubi essent caeteri. Dixerunt autem nobis Angeli: Venite prius, introite, et salutate Dominum.

[Col. 0043B] II. Et venimus prope locum, cujus loci parietes tales erant quasi de luce aedificati; et ante ostium loci illius quatuor Angeli stabant, qui introeuntes vestierunt stolas candidas. Et nos vestiti introivimus, et vidimus lucem immensam, et audivimus ⁜ g vocem unitam dicentium: Agios, agios, agios; sine cessatione. Et vidimus in medio loci illius sedentem quasi hominem canum, niveos [Col. 0044A] habentem capillos et vultu juvenili, cujus pedes non vidimus. Et in dextra et in sinistra seniores viginti quatuor, et post illos caeteri complures ⁜ h stabant. Introivimus cum magna admiratione, et stetimus ante thronum; et quatuor Angeli sublevaverunt nos, et osculati sumus illum, et de manu sua trajecit nobis in facie ⁜ i . Et caeteri seniores dixerunt nobis: Stemus. Et stetimus, et pacem fecimus. Et dixerunt nobis seniores: Ite, et ludite. Et dixi: Perpetua, habes quod vis. Et dixit mihi: Deo gratias, ut, quomodo in carne hilaris fui, hilarior sum et heic modo.

III. Et exivimus, et vidimus ante fores Optatum episcopum ad dexteram, et Aspasium presbyterum doctorem ad sinistram, separatos et [Col. 0044B] tristes, et miserunt se ad pedes nobis, et dixerunt nobis: Componite inter nos quia existis, et sic nos reliquistis ⁜ j . Et diximus illis: Non tu es papa noster ⁜ k , et tu presbyter, ut vos ad pedes nostros mittatis? et misimus nos ⁜ l , et complexi illos sumus. Et coepit Perpetua ⁜ m cum illis loqui, et segregavimus eos in ⁜ n viridario sub arbore rosae. Et dum loquimur cum eis, dixerunt [Col. 0045A] ⁜ illis Angeli: Sinite illos, refrigerent ⁜ a ; et si quas habetis inter vos dissensiones, dimittite vobis invicem; et conturbaverunt eos. Et dixerunt Optato: Corrige plebem tuam; quia sic ad te conveniunt quasi de circo redeuntes, et de factionibus ⁜ b certantes. Et sic nobis visum est, quasi vellent claudere portas. Et coepimus illic multos fratres cognoscere ⁜ c , sed et martyres. Universi odore inenarrabili alebamur, qui nos satiabat. Tunc gaudens experrectus sum.»

ARGUMENTUM.— S. Secundulus in carcere moritur. S. Felicitas gravida, fusis precibus, octavo mense, [Col. 0046A] parit sine dolore. Invictus animus S. Perpetuae et S. Saturi.

I. Hae visiones insigniores ipsorum martyrum beatissimorum Saturi et Perpetuae, quas ipsi conscripserunt. Secundulum vero Deus maturiore exitu de saeculo, adhuc in carcere evocavit, non sine gratia, ut bestias lucraretur. Gaudium ⁜ d tamen etsi non anima, certe caro ejus agnovit.

II. Circa Felicitatem vero (nam et illi gratia Domini ejusmodi contigit), cum octo jam mensium suum ventrem haberet (nam praegnans fuerat apprehensa), instante spectaculi die, in magno erat luctu ⁜ e , ne propter ventrem differretur, quia non licet praegnantes poenae repraesentari: et ne inter aliquos ⁜ f postea sceleratos, sanctum et innocentem sanguinem [Col. 0047A] ⁜ funderet. Sed et commartyres ejus graviter contristabantur, ne tam bonam sociam, quasi comitem, solam in via ejusdem spei relinquerent. Conjuncto itaque unito gemitu, ad Dominum orationem fuderunt ante tertium diem muneris. Statim post orationem dolores eam invaserunt. Et cum, pro naturali difficultate octavi mensis, in partu laborans doleret, ait illi quidam ex ministris Cataractariorum: Quae sic modo doles, quid facies objecta bestiis, quas contempsisti cum sacrificare noluisti? Et illa respondit: «Modo ego patior quod patior, illic autem alius erit in me qui patietur pro me, quia et ego pro illo passura sum.» Ita enixa est puellam, quam sibi quaedam soror in filiam educavit.

III. Quoniam ergo permisit, et permittendo voluit [Col. 0047B] Spiritus sanctus ordinem ipsius muneris conscribi, [Col. 0048A] etsi indigni ad supplementum tantae gloriae describendum; tamen, quasi mandatum sanctissimae Perpetuae, immo fidei commissum ejus exsequimur ⁜ a , unum adjicientes documentum de ipsius constantia et animi sublimitate. Cum ⁜ b a tribuno castigatius eo tractarentur, quia ex admonitionibus hominum vanissimorum verebatur ne subtraherentur de carcere incantationibus aliquibus magicis; in faciem respondit Perpetua, et dixit: «Quid utique non permittis refrigerare noxiis nobilissimi Caesaris ⁜ c scilicet, et natali ejusdem pugnaturis? Aut non tua gloria est, si pinguiores illo producamur?» Horruit et erubuit tribunus; et ita jussit illos humanius haberi ⁜ d , ut fratribus ejus et caeteris facultas fieret introeundi et refrigerandi cum eis; jam et ⁜ e ipso [Col. 0048B] optione carceris credente.

[Col. 0049A] ⁜ IV. Pridie quoque, cum illa coena ultima quam liberam vocant, quantum in ipsis erat, non coenam liberam, sed agapen coenarent ⁜ a ; eadem constantia ad populum verba ista jactabant, comminantes judicium Domini, contestantes passioni suae ⁜ b felicitatem, irridentes ⁜ c concurrentium curiositatem, dicente Saturo: «Crastinus dies satis vobis non est, quod libenter videtis, quod odistis. Hodie amici, cras inimici. Notate tamen nobis ⁜ d facies nostras diligenter, ut recognoscatis nos in die illo judicii.» Ita omnes ⁜ e inde attoniti discedebant: ex quibus multi crediderunt.

ARGUMENTUM.— E carcere in amphitheatrum hilares [Col. 0049B] educuntur, maxime Perpetua et Felicitas; omnes renuunt vestes profanas induere; flagellantur; anhelant [Col. 0050A] ad bestias, objiciuntur; Saturus bis illaesus; dejiciuntur SS. Perpetua et Felicitas; revocantur in portam Sanevivariam. S. Saturus, a leopardo laesus, militem adhortatur; se invicem osculantur; gladio occiduntur.

I. Illuxit dies victoriae illorum, et processerunt de carcere in amphitheatrum, quasi in coelum, hilares, vultu decori; si forte, gaudio paventes, non timore. Sequebatur Perpetua placido ⁜ f vultu et pedum incessu, ut matrona Christi Dei dilecta ⁜ g : vigorem oculorum suorum dejiciens ab omnium conspectu. Item Felicitas salvam se peperisse gaudens, ut ad bestias pugnaret, a sanguine, ab obstetrice ad retiarium, lotura post partum baptismo secundo. Et cum delati ⁜ h essent [Col. 0050B] in portam, et cogerentur habitum induere ⁱ viri quidem sacerdotum Saturni, feminae vero sacratarum [Col. 0051A] ⁜ Cereri: generosa illa in finem usque constantia repugnavit. Dicebat enim: «Ideo ad hoc sponte pervenimus; ne libertas nostra obduceretur. Ideo animas nostras addiximus ⁜ a , ne tale aliquid faceremus: hoc vobiscum pacti sumus.» Agnovit injustitia justitiam: concessit tribunus, ut quomodo erant, simpliciter inducerentur. Perpetua psallebat, caput jam Aegyptii calcans. Revocatus, et Saturninus, et Saturus populo spectanti comminabantur de hoc. Ut sub conspectu Hilariani pervenerunt, gestu et nutu coeperunt Hilariano dicere: «Tu nos, inquiunt, te autem Deus judicabit.» Ad [Col. 0052A] hoc populus exasperatus, flagellis eos vexari pro ordine ⁜ b venatorum postulavit. Et utique illi gratulati sunt, quod aliquid et de ⁜ c Dominicis passionibus essent consecuti.

II. Sed qui dixerat: Petite et accipietis (Joan. XVI, 24) , petentibus dedit eum exitum quem quisque desideraverat. Nam, si quando inter se de martyrii sui voto sermocinabantur, Saturninus quidem omnibus bestiis velle se objici profitebatur, ut scilicet gloriosiorem gestaret coronam. Itaque in commissione spectaculi, ipse et ⁜ d Revocatus leopardum experti, etiam super pulpitum ab urso vexati sunt. Saturus [Col. 0053A] ⁜ autem nihil magis quam ursum abominabatur: sed uno morsu leopardi confici se jam praesumebat. Itaque, cum aper subministraretur, venator potius qui illum aprum subministraverat ⁜ a , subfossus ab eadem bestia, post dies muneris obiit. Saturus solummodo tractus est. Et cum ad ursum substrictus esset in ponte, ursus de cavea prodire noluit ⁜ b . Itaque secundo Saturus illaesus revocatur.

III. Puellis autem ferocissimam vaccam, ideoque praeter consuetudinem comparatam ⁜ c , diabolus praeparavit: sexui earum etiam de bestia aemulatus. Itaque despoliatae et reticulis indutae ⁜ d producebantur. Horruit populus, alteram respiciens puellam [Col. 0054A] delicatam, alteram a partu recenti stillantibus mammis. Ita revocatae ⁜ e discinguntur. Inducitur prior Perpetua; jactata est, et concidit in lumbos: et ut conspexit ⁜ f tunicam a latere discissam, ad velamentum femorum adduxit, pudoris potius memor, quam doloris. Dehinc requisita, et dispersos capillos infibulavit: non enim decebat martyrem dispersis capillis pati, ne in sua gloria plangere videretur. Ita surrexit; et elisam Felicitatem cum vidisset, accessit, et manum ei tradidit, et sublevavit illam. Et ambae pariter steterunt, et, populi duritia devicta, revocatae sunt in portam Sanavivariam. Illic Perpetua a quodam tunc catechumino, Rustico nomine, [Col. 0055A] ⁜ qui ei adhaerebat, suscepta, et quasi a somno expergita, adeo in spiritu et in ecstasi fuerat, circumspicere coepit, et stupentibus omnibus ait: «Quando, inquit, producimur ad vaccam illam nescio ⁜ a .» Et cum audisset quod jam evenerat, non prius credidit, nisi quasdam notas vexationis in corpore et habitu suo recognovisset, et illum catechuminum ⁜ b . Exinde accersitum fratrem suum, et illum catechuminum allocuta est eos, dicens: «In fide state, et invicem omnes diligites; et passionibus nostris ne scandalizemini.»

IV. Idem Saturus in alia porta militem ⁜ c Pudentem exhortabatur dicens: «Adsum ⁜ d certe, sicut promisi et praedixi; nullam usque adhuc bestiam sensi. Et nunc de toto corde credas. Ecce prodeo illo, et ab uno morsu leopardi consumar.» Et statim in [Col. 0055B] fine spectaculi, leopardo objectus, de uno morsu ejus tanto perfusus est sanguine, ut populus revertenti illi secundi baptismatis testimonium reclamaverit: «Salvum [Col. 0056A] lotum, salvum lotum.» Plane utique salvus erat, qui hoc spectaculo claruerat ⁜ e . Tunc Pudenti militi: «Vale, inquit, et memor esto fidei meae; et haec te non conturbent, sed confirment.» Simulque ansulam ⁜ f de digito ejus petiit, et vulneri suo mersam reddidit ei, haereditatem pignoris relinquens ⁜ g illi, et memoriam sanguinis. Exinde jam exanimis prosternitur cum caeteris ad jugulationem solito loco. Et cum populus illos in medium postularet, ut, gladio penetrante in eorum corpore, oculos suos comites homicidii adjungeret, ultro surrexerunt et se quo volebat populus transtulerunt: ante jam osculati invicem, ut martyrium per solemnia pacis consummarent. Caeteri quidem immobiles et cum silentio ferrum receperunt: multo magis Saturus, qui et prior [Col. 0056B] scalam ascenderat, prior reddidit spiritum; nam et Perpetuam sustinebat. Perpetua autem, ut aliquid doloris gustaret, inter costas ⁜ h puncta exululavit; et errantem dexteram tirunculi gladiatoris ipsa in [Col. 0057A] ⁜ jugulum suum posuit ⁜ a . Fortasse tanta femina aliter non potuisset occidi, quia ab immundo spiritu timebatur, nisi ipsa voluisset.

O fortissimi ac beatissimi martyres! o vere vocati et electi in gloriam Domini nostri Jesu Christi! quam qui magnificat et honorificat et adorat, utique et haec non minus veteribus exempla in aedificationem Ecclesiae [Col. 0058A] legere debet, ut novae quoque virtutes, unum et eumdem semper Spiritum sanctum usque adhuc operari testificentur, et omnipotentem Deum Patrem, et Filium ejus Jesum Christum Dominum nostrum, cui est claritas et immensa potestas in saecula saeculorum. Amen.

Externis argumentis ex Ecclesiae et veterum Patrum auctoritate petitis, SS. Perpetuae, Felicitatis et sociorum martyrum orthodoxia vindicatur.

• I. Tertulliani coaevi scriptoris pro Perpetua sociisque martyribus testimonium.
• II. Pontius diaconus eorumdem martyrum acta non obscure laudavit.
• III. Perpetuae et Felicitatis antiquissimum fuisse in Ecclesia Romana cultum, ex Bucherii pervetusto calendario demonstratur.
• IV. Sanctus Augustinus earumdem martyrum variis in locis cum laude meminit, ac tribus eas tractatibus celebravit; quorum priorem in editis levi admodum conjectura sancto Doctori Basnagius abjudicat et irrito conatu elevare et labefactare contendit.
• V. Ecclesiarum Carthaginensium celeberrima et [Col. 0061B] caeterarum matrix, Perpetuae et Felicitatis reliquiis illustrata est, et ex earum nominibus nuncupata.
• VI. In Missae canone quotidiano earumdem nomina inter celebriores martyres recensentur.
• VII. Argumentum, quod ex his testimoniis conficitur, frustra Basnagius.

NULLUM omnino est religiosi cultus et observantiae signum, quod non jam inde ab antiquis temporibus confestim in sanctas hasce ac celeberrimas martyres contulerit Ecclesiae catholicae pietas, et unanimis ubique terrarum in eas christianae religionis affectus populorumque devotio. Earum scilicet nomina vetustissima ecclesiarum tabularia exhibent et in omnibus pene martyrologiis descripta sunt: earum solemnitas et natalis dies magno christianae plebis concursu celebrata: earum Acta in ecclesiis publice lecta: in earum [Col. 0061C] honorem et super earum reliquias templa et altaria Deo consecrata: panegyricae orationes in earum anniversaria festivitate a Patribus habitae: earum denique specialis, inter quotidiana sacrificia, commemoratio ad nostra usque tempora perennavit. Haec omnia clarissimis testimoniis ostendam, quae ita disponam, ut plane et aperte constet jam inde ab earum [Col. 0062A] nece fuisse perpetua et non interrupta Ecclesiae traditione pro veris martyribus habitas, adeoque in Ecclesiae catholicae pace et communione obiisse.

I. Tertullianus, qui Perpetuae coaevus fuit et Carthaginis incola, ubi Perpetua sociique martyres neci traditi sunt, ejus in libro de Anima, cap. 55, his verbis meminit: «Perpetua, fortissima martyr, sub die passionis, in revelatione paradisi solos illic commartyres suos vidit.» Ne verbo quidem indicat fuisse illam sectae montanisticae addictam: quod certe vanissimus homo nequaquam praetermisisset, solitus inflatis buccis sceleratae factionis decora resonare. Meminit in eodem libro, cap. 9, fanaticae cujusdam mulieris Angelorum, ut putabat, et ipsius Domini visionibus assuetae; neque monere omittit suae illam fuisse communionis: «Est, inquit, hodie soror apud nos revelationum charismata sortita,» etc. Alterius meminit libro de Virginibus velandis prope finem, quam pariter sororem [Col. 0062B] nominat: et montanistam fuisse, perspicuis verbis declarat: «Nobis,» id est Paracleti discipulis, qui novas non spernimus prophetias, charismata honoramus, et visiones revelationesque suscipimus, «Dominus, etiam revelationibus, velaminis spatia metatus est. Nam cuidam sorori nostrae angelus in somnis,» etc. Nihil ejusmodi tradit ubi de Perpetua loquitur, nihil ejusmodi jactat. Martyrem tantummodo nominat, et fortissimam: non illam sororem suam, non martyrem suam praedicat, et ne verbo quidem significat fuisse illam Montanistarum superstitionibus ac deliramentis imbutam. Est-ne vero credibile adeo singulare sectae suae ornamentum sibi suisque perspicuis verbis asserere neglexisse, qui tam sollicite monitos nos esse voluit insanas etiam mulierculas, nulla virtute insignes, sed insomniis unice deditas, e Montani schola et institutione [Col. 0062C] prodiisse? Quae contra affert Basnagius, et argumentum quod ex his Tertulliani verbis in suae opinionis confirmationem exsculpit, inferius evertam.

II. Pontius diaconus, qui post Perpetuae et Felicitatis obitum quinquaginta circiter annis floruit, in Vita S. Cypriani haec habet, quae ad earum acta, mea quidem sententia, manifeste respiciunt, uti etiam viro [Col. 0063A] clarissimo Lucae Holstenio jampridem est observatum ⁜ (1) : «Majores nostri plebeis et catechumenis martyrium consecutis tantum honoris, pro martyrii ipsius veneratione, dederunt, ut de passionibus eorum multa, aut prope dixerim, pene cuncta conscripserint, ut ad nostram quoque notitiam, qui nondum nati fuimus, pervenirent.» Haec Pontii verba Perpetuae et Felicitatis acta digito veluti ostendunt, et in ea optime quadrant.

Plebeii hoc loco, ut idem observavit Holstenius, accipiendi sunt laici, nullum in clero ordinem adepti; sic enim paulo inferius idem Pontius: Multa sunt quae adhuc plebeius, multa quae jam presbyter fecit.

Catechumenas fuisse tum ipsas, tum earum in passione socios, Actorum collectori, ipso statim initio, diligentes est adnotatum: «Apprehensi sunt adolescentes [Col. 0063B] catechumini, Revocatus et Felicitas conserva ejus, Saturninus et Secundulus, inter quos et Vivia Perpetua, honeste nata, liberaliter instituta, matronaliter nupta, habens patrem et matrem et fratres duos, alterum aeque catechuminum,» etc. Hic esse videtur Saturus, quem fratrem suum Perpetua in hisce Actis appellat: «Tunc dixit mihi frater meus: Domina soror,» etc. Et infra: «Et retuli statim fratri meo, et intelleximus passionem esse futuram.» Loquitur autem de Saturo, ejusdem agonis commilitone. Sunt denique ejusmodi Acta ea diligentia conscripta, quam Pontius verbis superioribus laudat. Multa enim, aut, prope dixerim, pene cuncta quae ad eorum passiones pertinent, complectuntur, ad ipsas usque minutiores circumstantias, [Col. 0063C] ut plane nesciam an aliqua antiquorum martyrum Acta majori accuratione ac diligentia descripta sint. Pontii itaque verba in ea, quae prae manibus habemus, Acta ita belle conveniunt, ut nullis eorum quae modo exstant, melius. An autem Pontii aetate aliqua exstiterint, ad quae aptius ejus verba referri possent, valde equidem dubito: cum non adeo in vetustioris aevi moribus positum fuisse videatur, ut gesta martyrum adeo exquisita diligentia litteris traderentur. Fallitur enim Dodwellus cum ex laudatis verbis concludit ⁜ (2) , «adeo sedulos fuisse in martyrum gestis memoriae tradendis veteres, ut nihil illos fere fugerit;» ut ex actorum paucitate quae supersunt, paucitatem quoque martyrum colligat. Non enim asserit Pontius in singulorum martyrum gestis memoriae [Col. 0063D] tradendis pari diligentia veteres fuisse versatos: ejus namque proposito satis erat luculentissimum horumce Actorum exemplum queis tam sedulo ad posteros transmissa fuerat plebeiorum et catechumenorum martyrum memoria. Inde enim facile omnes intelligebant, quam non segniorem operam adhibere ipse deberet in episcopi et martyris praeclarissimis gestis litterarum monumentis consignandis. Nullus itaque dubito, quin Perpetuae, Felicitatis et sociorum Acta prae oculis Pontius habuerit. Nam et ad plebeios pertinent et catechumenos, et aetas facile convenit, antequam [Col. 0064A] scilicet Pontius ipse nasceretur, et eo quod ipse describit studio fuerunt ac diligentia concinnata: adeoque medio saeculo tertio fuisse Perpetuam ejusque socios Carthagine, ubi sanguinem fuderant, pro veris martyribus habitos, laudata Pontii verba non obscure suadent.

III. Id vero nemo mirabitur qui secum animo reputaverit sequenti, id est quarto Ecclesiae saeculo, celebrem quoque Romae fuisse Perpetuae et Felicitatis festivitatem. Id constat ex vetustissimo Ecclesiae Romanae calendario, quod Bucherius publica luce donavit, et ad Liberii tempora pertinere unanimis esse videtur eruditorum sententia. In hoc itaque venerandae antiquitatis monumento, Nonis Martii, Perpetuae et Felicitatis Africae, nomina inscripta sunt. Quod [Col. 0064B] certe indubium est vetustissimi in Ecclesia cultus argumentum. Cum enim viri eruditi Bucheranium calendarium in Liberii tempora conferunt, non ea ipsorum mens est, Romae tum primum institutas fuisse, quae in eo recensentur, martyrum solemnitates: absurda enim esset ejusmodi cogitatio. Nam Bucherianus iste, seu Liberianus indiculus ex antiquioribus dypticis et tabulariis descriptus est, quam non tum primum Ecclesiae, praesertim Apostolicae, et maxime atque imprimis Romana, sed jam inde ab initio, ut ex Tertulliano ⁜ (1) aliisque auctoribus discimus, sacros fastos habuerint, pro illorum temporum conditione, accuratissime digestos. Fieri itaque optime potuit, ut aliquot ante Liberium annis Perpetuae et Felicitatis natale coeptum fuerit in urbe celebrari: Carthagine [Col. 0064C] autem priusquam Romae receptum fuisse et vulgatum earum cultum, annon vero perquam simillimum est? Cum igitur medio saeculo quarto Liberius, sub quo laudatum calendarium conditum est, sedere coeperit, morosi nimium critici esset, inficias ire Carthagine, saltem ineunte saeculo quarto, Nostrarum celebrem fuisse memoriam.

Est aliud, quod circa Liberianum istum martyrum laterculum diligenter velim animadverti, ex quo nostrarum martyrum cultus non vetustas modo, sed et celebritas intelligi facile potest: Martyres scilicet in eo calendario descriptos, praeter Nostras et Cyprianum, omnes esse Romanos: neque, his tribus exceptis, ullum in eo exteris martyribus locum esse. Quod profecto clare et aperte demonstrat, quam ab [Col. 0064D] antiquis temporibus in ore famae praedicti martyres versarentur. Sanctos quidem martyres, non uni alicui Ecclesiae, sed omnibus, a primis christianae fidei saeculis, fuisse deputatos, haud inscite Oxoniensis Cypriani Operum Editor observavit; est tamen aliquid in ejus verbis, pro illorum, de quibus loquitur, temporum conditione, non satis accurate dictum: Videmus enim, inquitt ⁜ (2) , Acta martyrum ab una Ecclesia ad alias transmissa; et singularum ecclesiarum martyrologia non suorum modo, sed et longe dissitorum hominum nomina continere.

[Col. 0065A] Si de recentioribus martyrologiis sermo sit, puta, Hieronymiano et caeteris quae inde profluxerunt, non est cur ullam erudito viro controversiam excitemus; sed in antiquissimis calendariis suos duntaxat, paucis exceptis, aut finitimarum provinciarum unaquaeque ecclesia martyres exhibet. Sic in Romano Buccherii, praeter Nostras et Cyprianum, ut dictum est, omnes Romani; et in Carthaginiensi Mabilloniano plerique omnes Carthaginienses, aut Africani, aut, pauci tamen ex quibusdam aliis provinciis, quibuscum magnum olim christianis Carthaginiensibus commercium intercessit; progressu vero temporis ampliora semper condita fuisse martyrologia, quae non singularum ecclesiarum tantum, sed et longe dissitorum hominum nomina continerent, clarum et perspicuum [Col. 0065B] est: sicut etiam festivitatum numerum sequioribus saeculis valde fuisse auctum, et eas quoque solennitates adscitas, quibus remotissimae longeque inter se dissitae ecclesiae suos unaquaeque martyres celebrabat. Sed ut ad Perpetuam et Felicitatem redeamus, quisquamne ibit inficias dandum id esse earum famae atque celebritati, quod solae cum Cypriano, ex Africanis, imo et aliarum provinciarum martyribus, in Romano calendario locum habuerint, priscis illis temporibus, quibus unaquaeque ecclesia suis contenta martyribus, exterorum martyrum solennitates non nisi rarissimas adscribebat. Et de Cypriano quidem facile intelligitur, unde illi adeo insigne decus, ut ejus nomen cum romanis martyribus in Liberiano indiculo adscriberetur: id scilicet praeclarissimis [Col. 0065C] ejus meritis datum est, non in Ecclesiam modo Carthaginensem et universam Africam; sed in omnem qua patet Ecclesiam et imprimis Romanam longe lateque diffusis. Nostris autem unde cum Cypriano eadem gloriae celebritas, ut ex tot martyribus qui Africae arenas glorioso cruore irrigarunt, adeo mature, id est non longe post initium saeculi quarti, solae cum sanctissimo illo ac celeberrimo episcopo specialem Romae solemnitatem consequerentur? Profecto, aut ex earum actis, aut ex miraculorum ad earum monumenta frequentia. Ex miraculis non dicet utique Basnagius: igitur ex actis quae omnium proinde tum manibus terebantur. Annon vero absurdum est cogitatu, intra unius saeculi spatium ex hominum memoria excidere potuisse celeberrimas [Col. 0065D] hasce notissimasque mulieres, quarum Actorum lectione Christiani mirifice capiebantur, Montanistarum fuisse erroribus maculatas? Id eo difficilius creditu est, quo earum insignior exstitit fama: quae enim ad obscurae sortis homines pertinent, facile e posterorum memoria delet oblivio. Rem vero adeo singularem, mulieres scilicet ob invictae fortitudinis laudem et coelestes revelationes omnium admirationi habitas, Montanistarum addictas fuisse superstitionibus; neque Catholici, neque Haeretici, tam brevi temporis intervallo in oblivionem abire atque intercidere permissi sunt. Non quidem Catholici, qui ut ab haereticorum etiam gloria confessionis insignium consuetudine refugiebant, ita sollicite cavebant, ne [Col. 0066A] falsi pro veris, id est haeretici pro catholicis martyribus in sacra diptyca reciperentur. Et licet aliquando haereticorum nomina in martyrologia inrepserint; id tamen, ut inferius demonstrabitur, sequioribus saeculis et a rerum gestarum memoria remotissimis factum est; id vero de quo nunc agimus, vix elapso ab earum passione saeculo contigisset: quod certe in martyribus ejusdem celebritatis et nominis caret exemplo. Sed neque Montanistae, haud infrequens in Africa haereticorum factio, suos sibi a Catholicis subripi martyres passi fuissent. Sed de hoc alibi plenior erit et opportunior dicendi locus.

IV. Initio saeculi quinti florebat Augustinus, cujus Possidius in indiculo recenset, de Natali Perpetuae et Felicitatis tractatus tres, qui in novissima operum [Col. 0066B] ejus editione, PP. Benedictinorum congregationis sancti Mauri studio adornata, sunt inter sermones num. CCLXXX, CCLXXXI et CCLXXXII. Primum, id est ducentesimum octuagesimum, alias de diversis centesimum tertium, in dubium Basnagius revocat, imo non esse Augustini existimat, levissima ductus conjectura: Non existimamus, inquit ⁜ (1) , Augustini sermonem esse de Natali SS. Perpetuae et Felicitatis martyrum, ubi haec leguntur: «Exhortationes earum in divinis revelationibus, triumphosque passionum, cum legerentur, audivimus.» Quae sane non quadrant ad Augustini mentem, qui verbis expressis Perpetuae visiones Scripturis sanctis eximit ⁜ (2) : De fratre autem S. Perpetuae Dinocrate, nec scriptura ipsa canonica est. Quid vero magis canonicum quam divinae revelationes, quales [Col. 0066C] sermonis auctori existimantur? Verum non Augustinus modo, sed neque ullus unquam catholicus scriptor divinas heic pro canonicis accepisset. Quis enim, exceptis Montanistis, privatas hujusmodi revelationes, et privata auctoritate litteris traditas, pro canonicis habuit? An igitur sermonis auctorem aliquem fuisse dicet e Montanistarum secta declamatorem? Non puto id dicturum virum eruditum. Quisquis igitur fuerit sermonis auctor, sane doctus et catholicus et totus Augustinianus, divinas dixit, a Deo immissas, ut pie existimabat, revelationes, non autem quod eas crederet divina fuisse conscriptas auctoritate: aliud est enim divinam esse revelationem, aliud divinam esse et canonicam scripturam in qua talis nobis revelatio proponitur. Ut divinam dicamus aliquam revelationem, [Col. 0066D] sufficit ut Deum auctorem habuisse, probabiliter existimemus; sed ut canonicam dicamus scripturam in qua talis revelatio continetur, necesse est ut canonicum scriptorem, et divino afflatum spiritu habuerit. Augustinus igitur, ut deinceps videbimus, Perpetuae revelationes ex Deo fuisse probabiliter credidit: adeoque divinas hoc sensu et notione dicere potuisset. Auctori vero sermonis neque in mentem venit, Perpetuae Acta in quibus ejusmodi revelationes leguntur, canonicam esse scripturam, eorumque auctorem divino afflatum fuisse spiritu, divinaque praeditum auctoritate. Quare inter sermonis [Col. 0067A] auctorem, quicumque ille fuerit, et Augustinum optime convenit: reque tam levi inanique conjectura laudatus sermo Augustino fuerat abjudicandus.

Concedatur tamen neque hunc, neque duos sequentes sermones in Natali martyrum Perpetuae et Felicitatis, qui modo inter ejus et opera exstant, Augustini esse: an contra apertum Possidii esse testimonium negabit, tres S. Doctorem de Natali Perpetuae et Felicitatis tractatus habuisse? Adeoque eas pro veris catholicisque martyribus a sancto Doctore fuisse habitas, et quinto ineunte saeculo celebrem fuisse earum in Africa solennitatem? An negabit Augustini esse enarrationem in Psalmum XLVII, ubi S. Perpetuae meminit, et ejus acta publice in Ecclesiis lecta fuisse significat? Sicut novimus, inquit, et [Col. 0067B] legimus in passione beatae Perpetuae. Sed et in libris de Anima et ejus origine ⁜ (1) Perpetuam ubique sanctam appellat: et quamvis ejus passionis Acta Scripturarum canone eximat, neque ex eis testimonia proferri velit adversus fidei mysteria; eodem tamen numero ac pretio habet quo caeterorum martyrum acta, eamdem illis ac caeteris fidem adhibet, neque ullibi Perpetuae visiones pro muliercularum insomniis habet, veluti Montanistarum figmenta, aut humani spiritus ludificationes explodit: adeoque a Deo immissas fuisse et hoc sensu divinas, ea fide credit, quam hujusmodi monumentis adhibere viri prudentia et judicio praediti consueverunt.

V. Sed omnibus, quae hactenus produximus, argumentis luculentius est illud, quod ex Basilicae dignitate, [Col. 0067C] ac vetustate conficitur, quam Carthagine Perpetua ac Felicitas habuerunt. Celeberrima siquidem et antiquissima omnium ecclesiarum Carthaginensium, et, ut modo dicitur, Matrix illa fuisse videtur quae in antiquis monumentis modo basilica restituta ⁜ (2) , modo basilica majorum ⁜ (3) , modo basilica major ⁜ (4) , modo ad majores ⁜ (5) , nuncupatur. In ea utpote majori plebis Carthaginensis concursu frequentata, plerique Augustini sermones habiti sunt eorum, quos sanctus doctor Carthagine recitavit. In ea Concilium secundum Carthaginense sub Genetlio anno CCCXC, et caeterae deinceps Carthaginenses synodi celebratae sunt. De hac eadem basilica intelligendum puto sanctum Optatum Milevitanum, ubi de schismatica Majorini ordinatione loquens, haec habet ⁜ (6) : Interea [Col. 0067D] ad basilicam, ubi cum Caeciliano tota civitas in frequentia fuerat, nullus de supra dictis accessit. Et paulo post: Illo tempore aut reus (Caecilianus) debebat expelli, aut communicari debuit innocenti. Conferta erat Ecclesia populis: plena erat cathedra episcopalis: erat altare [Col. 0068A] loco suo in quo pacifici episcopi retro temporis obtulerunt, Cyprianus, Lucianus et caeteri. Sic exitum est foras, et altare contra altare erectum est, etc. De hac, inquam, basilica seu majorum, seu restituta, loqui hoc loco sanctum Optatum existimo, propterea quod a Victore Vitensi memoriae proditum fuit ⁜ (1) , Carthaginensium episcoporum sedem illic semper fuisse, ac domicilium. Porro in hac ecclesia quam omnium Carthaginensium statuere jure optimo possumus celeberrimam juxta atque antiquissimam, Perpetuae et Felicitatis condita fuisse, corpora, laudatus Victor Vitensis testis locupletissimus est ⁜ (2) : Basilicam majorem, ubi corpora sanctarum martyrum Perpetuae atque Felicitatis sepulta sunt . . . . Suae religioni (Vandali) licentia tyrannica manciparunt. Imo ex Perpetuae eamdem [Col. 0068B] basilicam appellatam fuisse nomine, haud obscure colligitur ex actis secundi Concilii Carthaginensis quod habitum fuisse dicitur in basilica Perpetua (forte an Perpetuae ) restituta. Hoc autem esse puto antiquissimi et celeberrimi cultus, et earum orthodoxiae evidentissimum argumentum.

Vetustissimum fuisse in Ecclesia morem, et ipsi pene christianae religioni coaevum, ut catholica plebs ad memorias martyrum conveniret, et ea loca frequentaret, ac religiosa devotione coleret, ubi sacrae ipsorum exuviae conditae fuerant, nemo qui historiam ecclesiasticam vel a limine salutarit, ignorat. De romanis monumentis, in quibus sacra Apostolorum corpora deposita fuerant, id manifeste testatur Zephyrion aequalis adeoque Tertulliano, Perpetuae [Col. 0068C] et Felicitati synchronus Caius: Ego vero, inquit ⁜ (3) , Apostolorum tropaea possum ostendere. Nam sive in Vaticanum, sive ad Ostiensem viam pergere libet, occurrent tibi tropaea eorum, qui ecclesiam illam fundaverunt. In iisdem locis amplificata postmodum religione, et Ecclesia a persecutionibus respirante, exstructas fuisse basilicas, sacrasque domos religiosis usibus mancipatas, etiam constat. Illud denique ex antiquis monumentis compertum est, et ratio ipsa suadet, celebriores atque insigniores basilicas insignioribus atque illustrioribus fuisse martyribus aedificatas; aut saltem celebriorum atque insigniorum martyrum λείψανα in celebriores et insigniores basilicas fuisse translata. Praesertim vero majores Ecclesiae ut praecipuorum martyrum reliquiis decorarentur, [Col. 0068D] cura episcoporum fuit: idque tum propter majorem ipsorum martyrum gloriam, tum propter Ecclesiarum splendorem, tum denique quia frequentior erat christianae plebis ad matrices ecclesias concursus, atque ut eo etiam frequentius praecipuorum martyrum devotione allecta conflueret. Cum igitur Perpetuae et Felicitatis corpora in majorem ecclesiam Carthaginensem illata fuisse, ex Victore [Col. 0069A] Vitensi habeamus; quin inter illustriores martyres, antequam eo inferrentur, fuerint numeratae ambigere non debemus.

Sed translationis tempus, ut de cultus antiquitate etiam constet, eruendum est. Anno CCCXC, quo secundum concilium Carthaginense habitum est, major ecclesia Carthaginensis ex Perpetuae nomine, ut vidimus, nuncupabatur. Eo igitur anno antiquiorem statuere debemus sacrorum pignorum translationem. Sub Liberio Bucherianum calendarium, ut diximus, concinnatum est. In eo, ut et in omnibus martyrologiis, Perpetuae et Felicitatis festum nonis martiis consignatur. Hunc autem non earum martyrii, sed translationis esse diem, Cl. Pagius hoc argumento probat ⁜ (1) . Passae sunt SS. Martyres quo die natale [Col. 0069B] Getae Caesaris colebatur: Munere castrensi eramus pugnaturi. Natale tunc Getae Caesaris. Et infra: Quid utique non permittis refrigerare noxiis Nobilissimis, Caesaris scilicet, et natali ejusdem pugnaturis? At in diem septimam martii, neque imperii Caesarei, neque Getae natale genuinum incidebat. Natus enim Geta, teste Spartiano ⁜ (2) , sexto calendas junias: Caesarea vero dignitate anno CXCVIII, non ante diem XIII aprilis ornatus est: Et ratio est, inquit Pagius, quia, ut mox visuri sumus, Caracalla post eum diem tribunitiam potestatem et augusteam dignitatem a patre obtinuit; et verisimile non est Getam minorem filium prius a patre Augustum nuncupatum. Utraque itaque nuncupatio vel eodem tempore post mensem martium facta, vel Caracalla prius dictus Augustus quam Geta [Col. 0069C] Caesar. Quare sanctae Perpetua et Felicitas alio die, quam quo passae sunt, in martyrologiis coluntur. Quod non raro accidisse, passim in hoc opere observabimus, diesque septima martii dies est quo Carthaginem earum reliquiae postea translatae, non vero dies obitualis. Cum itaque medio saeculo quarto Liberius sedere coeperit, hoc tempore sacratum reliquiarum fuerat peracta translatio: adeoque statuere jure optimo possumus, eam translationem non multo post initium saeculi quarti, reddita jam per Constantinum Ecclesiae pace, fuisse celebratam; et ab earum martyrio saeculo dumtaxat elapso, Perpetuam et Felicitatem praecipuarum martyrum loco habitas, et ad earum memorias Carthaginensem populum frequentissimum concurrisse.

[Col. 0069D] Vidimus quomodo ex nostrarum martyrum in majorem ecclesiam Carthaginensem translatione cultus earum celebritas et antiquitas demonstretur: videndum superest quam luculenter ex eodem principio earum orthodoxia confirmetur. Ecclesia, domus, cathedra et altare in primis episcopi, centrum erant, ut notat illustrissimus ⁜ (3) Albaspineus, ecclesiasticae communionis. Eo catholica plebs frequentissima confluebat, inde populum episcopus alloquebatur, ibi preces eorum et oblationes et vota suscipiebat. Hic erat locus orationis, hic locus sacramentorum, hic [Col. 0070A] denique solemnis sacrificii locus. Caetera altaria, ut idem observat Albaspineus, in subsidium communionis exstructa sunt, cujus, ut dictum est, centrum ecclesia et altare episcopi habebantur. In hoc altari quam frequentes Catholici communicabant, tam ad illud schismaticis et haereticis nullus permittebatur accessus: immo inde, vi etiam adhibita, extrudebantur qui Ecclesiae catholicae communione excidissent, ne forte, ob loci sanctitatem et amplitudinem in quo veteres catholicae communionis arcem constituerant, pro catholicis haberentur. Hujus rei argumento id esse potest, quod de Paulo Samosateno narrat Eusebius; nefarium scilicet haeresiarcham sententia synodi exauctoratum, et Antiocheno episcopatu dejectum, domo, sede et ecclesia episcopali exturbari [Col. 0070B] neutiquam potuisse quamdiu Zenobia, cujus ille favore et gratia utebatur, rerum in Oriente potita est. Tamdiu enim se pro legitimo episcopo habendum existimavit, et catholicam plebem sibi retinere posse credidit, quamdiu domum, cathedram, basilicam et altare occuparet, in quo majores sui sedere, plebem colligere, oblationes et vota populi suscipere, et sacrificia Deo offerre consueverant. Catholici vero episcopi omni ope et conatu egerunt ut, nequissimo homine expulso, Domnus, qui ei fuerat subrogatus, episcopalem basilicam obtineret, et in decessorum suorum sede cathedraque collocaretur. Quod quidem, profligata Zenobia, Aureliani ope perfectum est, qui, ut ait Eusebius ⁜ (1) , ab episcopis interpellatus, rectissime hoc negotium dijudicavit, iis domum dari [Col. 0070C] praecipiens quibus Italici christianae religionis antistites et Romanus Episcopus scriberent. Quae cum ita sint, omnes, puto, hoc argumento facile intelligunt quam fixa fuerit apud veteres constans certaque sententia, martyres nostras in Ecclesiae pace et communione obiisse, dum eo ipsarum corpora inferri voluerunt quo veluti ad catholicae communionis centrum et arcem Carthaginensis populus confluebat. Praecipuorum ossa martyrum ideo sub primario illo episcopi altari recondebantur, ut catholici eo convenientes, se non aliorum fidelium modo, sed et sanctorum martyrum communionis participes esse intelligerent. Contra schismatici et haeretici, quibus ad illud pietatis asylum nullus patebat accessus, nullam sibi esse scirent neque cum Ecclesia catholica [Col. 0070D] neque cum sanctis martyribus communionem. Unde sanctus Optatus Milevitanus Donatistas veluti schismaticos hoc argumento traducit, quod sanctorum Apostolorum memoriis in Urbe neutiquam communicarent ⁜ (2) : Denique si Macrobio (Donatistarum in urbe pseudepiscopo) dicatur, ubi illic sedeat, numquid potest dicere, In cathedra Petri? quam nescio si vel oculis novit, et ad cujus memoriam non accedit, quasi schismaticus contra Apostolum faciens, qui ait ⁜ (3) : [Col. 0071A] Memoriis sanctorum communicantes. Ecce praesentes sunt ibi duorum Apostolorum memoriae; dicite si ad has ingredi potuit, ita ut obtulerit illic ubi sanctorum memorias esse constat? Apud veteres igitur adeo compertum fuit Perpetuae et Felicitati nihil, dum viverent, cum haereticis fuisse commune, et in Ecclesiae pace et communione martyrium consummasse, ut earum sacras reliquias, ab carum martyrio saeculo vix clapso, eo intulerint quo haeretici maxime vetabantur accedere, et ubi nemo nisi catholicus communicabat.

VI. Denique, pro nostrarum martyrum cultus antiquitate et celebritate atque earumdem orthodoxia, ex assidue repetita earum inter quotidiana sacrificia commemoratione, haud absimilia praecedentibus [Col. 0071B] confici possunt argumenta. Perpetuae enim et Felicitatis tum in Missali Gelasii, tum in Gregorii Sacramentario, tum denique in vetustissimo Sacramentario Gallicano ⁜ (1) quotidie repetitur, cum paucis aliis martyribus, in missae canone commemoratio. Obvia sunt omnibus antiquissimorum Patrum testimonia, Tertulliani in primis ⁜ (2) et Cypriani ⁜ (3) , quibus ii aperte testantur martyrum natalitios dies speciali eorum inter sacrificia commemoratione fuisse celebratos. An vero praeter anniversariam martyrum in die natalis eorum celebritatem, priscorum temporum usus haberet, ut vel omnium vel insigniorum nomina inter quotidiana sacrificia e sacris dyptichis recitarentur, haud ita e veterum testimoniis compertum est. Indicare id tamen sanctus Cyprianus videtur [Col. 0071C] epist. XXXIX ad Pam. num. 30, ubi, postquam de Celerini avia Celerina, et patruo ejus, et avunculo Laurentino et Ignatio locutus est, qui martyrio jam pridem fuerant coronati, subjungit: Sacrificia pro eis semper, ut meministis, offerimus, quoties martyrum passiones et dies anniversaria commemoratione celebramus. His scilicet verbis haud obscure significat Cyprianus; quoties alicujus martyris recurrebat anniversaria solemnitas, et praedictorum semper fuisse renovatam, inter sacrificiorum solemnia, mentionem. Et fieri quidem optime potuit ut, cum non magnus erat martyrum numerus, sicuti nulli eorum deerat anniversaria solemnitas, neque insignioribus tantum, et qui atrociora tormenta experti fuerant, sed etiam obscurioribus, et qui nullis cruciatibus toleratis pro [Col. 0071D] confessione nominis in carcere obierant, ut ab eodem Cypriano statutum est ⁜ (4) ; postea vero aucta in immensum eorum copia, praecipui tantum, ut vetera nos calendaria docent, et quorum illustrior erat fama, retenti sunt, pro quibus annua sacrificia et oblationes celebrarentur: ita primum quidem omnium fieret in quotidianis sacrificiis commemoratio; postea vero, ut ex liturgiis, antiquissimis illis quidem, at tertio tamen saeculo recentioribus, compertum est, illustriorum dumtaxat in Missis quotidianis nomina retinerentur. Sed, ut sit de vetustiorum [Col. 0072A] temporum usu, nulli dubium est quin ii quorum in Missae canone quotidie memoria renovatur, et modo et olim fuerint inter illustriores martyres computati. Quod proinde argumento est Perpetuam atque Felicitatem, quae in antiquissimis liturgiis id honoris, cum aliis paucis, sortitae sunt a majoribus nostris, non inter martyres modo, sed etiam inter insigniores fuisse martyres numeratas.

Illud etiam hoc loco non sine animadversione praetermittendum, quod supra etiam est annotatum, laudatas liturgias aut sacramentaria, in quibus Perpetuae et Felicitatis quotidie mentio iteratur, non ad Carthaginensem aut alias Africae ecclesias, sed ad Romanam et Gallicanam pertinuisse. Quod magis adhuc magisque demonstrat quam ab antiquis temporibus [Col. 0072B] nostrae in ore famae martyres versarentur. In Missae Romanae canone nulli olim, nisi Romani martyres memorabantur, si praeter Apostolos et Ignatium, virum apostolicum, qui et Romae passus est, martyres nostras et Cyprianum excipias: Agatham enim et Luciam martyres Siculas a Gregorio Magno canoni adjunctas scribit Adhelmus ⁜ (1) . Cypriano cur id honoris tribueretur, praeclara ipsius, ut dicimus, in Ecclesiam Romanam merita obtinuerunt. Nostris vero unde haec specialis praerogativa, ut, quamvis exterae et alienae ac transmarinae provinciae, Romae tamen earum quotidie memoria inter sacra mysteria perageretur? Unde, inquam, illis hoc decus, nisi ex ea famae celebritate qua semper per ora hominum volitarunt, et insigniorum martyrum [Col. 0072C] loco habitae sunt? Cum qua profecto famae celebritate non consonat ut tam brevi temporis intervallo, cui dum viverent addictae fuissent religioni, ex hominum memoria elaberetur.

Illud denique hic pariter observandum, hanc intra sacram synaxim sanctorum martyrum commemorationem eo praecipue spectare ut intelligamus nos cum illis in Christo, cujus corporis sacrificium offertur, communicare, quod et ipsa canonis verba aperte testantur: Communicantes, et memoriam venerantes, etc. Eo autem pertinere credenda est exterorum illa martyrum commemoratio, ut unam ubique esse sciamus catholicam Ecclesiam, et unam omnium ecclesiarum, quamvis loco dissitarum, communionem, ut quae alienos martyres, haud secus quam domesticos, [Col. 0072D] venerantur. Quod, ut supra est observatum, clare et perspicue demonstrat tam certo de nostrarum martyrum orthodoxia apud veteres constitisse, ut earum nomina catholicae communionis symbolum esse voluerint.

VII. Horum omnium de quibus hactenus disseruimus, testimoniorum auctoritatem elevare se putat levissima hac responsione Basnagius, quod nempe « horum constantia martyrum, necnon actorum antiquitas posteris fucum fecit, ut in pretio haberentur. » Productaque deinde, quam supra confutavi, de Augustini Sermone conjectura, subjungit: Concedatur tamen verba haec Augustini esse. Quaestio facti est, Perpetua [Col. 0073A] fueritne Ecclesiae mulier, an sectae montanisticae. Jam vero in quaestionibus hujusmodi viri boni saepe numero tota errant via, et haereticos martyres irrepsisse in martyrologia suo loco ostendimus. De Actis, et eorum auctoritate inferius dicendum erit. Nunc breviter videndum, annon summae temeritatis sit, ob levissimas, ut deinceps ostendam, conjecturas, eorum orthodoxiam et sanctitatem in dubium revocare, quos constat statim ab eorum passione, ac deinceps per quindecim et amplius saecula nullo non religionis et observantiae signo, non ut genuinos tantum, sed inter celebriores Christi martyres, universalem Ecclesiam esse veneratam? quorum scilicet memoriam jam inde ab antiquis temporibus frequentavit; quibus altaria, et basilicas, quae centrum essent catholicae [Col. 0073B] communionis, excitavit; quorum anniversariam solemnitatem non modo ecclesia Carthaginensis, sed etiam Romana altero ab eorum passione saeculo celebravit; quorum nomina in antiquissimis ecclesiarum tabulis inter illustriorum martyrum nomina recensentur; quorum memoria cum paucis aliis insignioribusque item martyribus quotidie in missae canone renovatur; quos denique non unum aut alterum privatum martyrologium, sed omnia et in diversarum ecclesiarum usum concinnata pariter celebrant. Haec enim omnia in nostras martyres simul fuisse collata, satis jam praesenti hoc capite demonstravi. Sed constantia martyrum, et Actorum antiquitas posteris fucum fecit. Sed numquid pene coaevis, aut supparibus scriptoribus imponere potuissent? Sed in his facti [Col. 0073C] quaestionibus viri boni saepe falluntur. Sed numquid et Ecclesiae universalis auctoritas? Cui tantum in hisce etiam quaestionibus detulit Augustinus, ut de his nihil temere judicare voluerit, quae tempore persecutionis, ut insectatores suae pudicitiae devitarent, in rapturum atque necaturum se fluvium projecerunt, eoque modo defunctae sunt, earumque martyria in catholica Ecclesiae veneratione celeberrima frequentantur: De his, inquit ⁜ (1) , nihil temere audeo judicare. Utrum enim Ecclesiae aliquibus fide dignis testificationibus, ut earum memoriam sic honoret, divina persuaserit auctoritas, nescio: et fieri potest, ut ita sit. Quid si enim hoc fecerunt, non humanitus deceptae nec errantes, sed obedientes? sicut de Samsone aliud nobis fas non est credere. At haeretici martyres in martyrologia [Col. 0073D] irrepserunt. Sed numquid etiam in antiquissima kalendaria? numquid etiam ad eorum monumenta sacrificia, et catholicorum conventus celebrati? numquid in eorum memoriam altaria Deo, et basilicae consecratae? numquid eorum laudes veteres Patres orationibus et publicis tractatibus exornarunt? numquid denique inter illustriores martyres per tot annos etiam nunc in missae canone memorantur? Marculum, pseudo-martyrem Donatistarum, primus, saeculo nono, imprudenter in suum martyrologium Rabanus retulit ⁜ (2) ; inde in nothum Bedae martyrologium et ex eo in aliquot Usuardini martyrologii [Col. 0074A] codices, et editiones irrepsit ⁜ (1) ; sed error facile detectus est, et Romani martyrologii conditores Numidiae Nicomediam, Marculo Marcellum, Constanti Constantium, Macarianis Arianos subrogarunt. Legentes enim sub eosdem circiter dies in antiquioribus martyrologiis Marcelli Nicomediensis martyris nomen, et ejus acta ignorantes, ex Marculi actis interpolatis hoc ei elogium concinnarunt: Nicomediae (pro in Numidia) sancti Marcelli (leg. Marculi) presbyteri, qui Constantii (verius Constantis) tempore ab Arianis (pro a Macarianis) e rupe praecipitatus martyr occubuit. Qua Patrum Benedictinorum conjectura est in Not. ad Augustini lib. III contra Cresconium, cap. 49. Qua de re videndus etiam Cl. Mabillonus in Annot. ad Marculi acta, tom. III Vett. Analector. [Col. 0074B] Jam vero quid huic, aut si quod est aliud huic simile, exemplo cum martyribus nostris aliqua ex parte commune? Quae non sequioribus saeculis per unius aut alterius scriptoris oscitantiam in privatum aliquod martyrologium irrepserunt, sed in publicis, et antiquissimis Ecclesiae tabulis, in publicis item precibus, ut earum nomina recitarentur, et nullum non religiosi cultus testimonium, jam inde ab initio consecutae sunt. Sed videamus, quibus Basnagius argumentis hac sanctioris famae et publici cultus perpetua veluti possessione sanctas martyres deturbare conatus est: gravissima enim ea esse oportet, quae hanc ei de nostris hisce martyribus, post tot ab earum passione saecula, intulerunt opinionem. Antiquorum enim consentientibus testimoniis et perpetuae [Col. 0074C] de illarum orthodoxia et sanctitate Ecclesiae traditioni fides in re tam gravi abrogari non debuit, nisi aliam opinionem invicta perspicuaque argumenta pene repugnanti indiderunt. An ejusmodi sint, quae Basnagius attulit, sequentibus capitibus disseremus.

• I. Actorum Perpetuae et Felicitatis compilatorem fuisse Montanistarum haeresi infectum.
• II. Ruinartii pro Actorum compilatore rationes refelluntur variisque argumentis ejus montanismus asseritur.
• [Col. 0074D] III. Dodwelli pro ejusdem scriptoris orthodoxia disputatio.
• IV. Ejus disputationis primum dejicitur fundamentum.
• V. Alterum ejusdem disputationis fundamentum evertitur.
• VI. A Montanistis Catholicos non fuisse pro haereticis existimatos.
• VII. Ab Ecclesiarum Catholicarum communione Montanistas non se omnino alienos existimasse.
• VIII. Ad catholicorum quoque martyrum communionem adspirasse.
• IX. Non Perpetuae tantum, sed aliorum quoque catholicorum [Col. 0075A] martyrum, Tertullianum cum laude meminisse.
• X. Alii, praeter Montanistas, haeretici catholicorum Acta martyrum luci dederunt.
• XI. Ex ipsomet Actorum auctore Montanista, martyres nostros ab hac secta fuisse alienos ostenditur.

I. De auctore, seu potius, ut videri vult, Actorum Perpetuae et Felicitatis compilatore, non una eademque eruditorum sententia est. De Montanistarum familia unum fuisse, vir candidus juxta, atque eruditus, ut Basnagii verbis utar, olim sensit Valesius ⁜ (1) . Contra Dodwellus non omnem modo ab ipso montanismi suspicionem amolitur; sed hominem quoque fuisse contendit adversus Montanistas catholicae fidei zelo [Col. 0075B] et ardore flagrantem ⁜ (2) . Valesio nullo modo assentiri potest Cl. Ruinartius ⁜ (3) . Contra, Basnagius Valesii opinioni se adhaerere libenter profitetur, indeque primum, ut postea videbimus, adversus martyres nostros conficit argumentum. Ea res omnino postulat, ut de tota hac controversia perquam accuratissime disseramus, ne si Valesii opinionem amplectamur, temere id fecisse existimemur; sin autem, ne ex quodam praeconceptae opinionis praejudicio factum id esse videatur. Ut igitur agnoscat lector me secum candide agere, et nihil huc praejudicatum afferre, in Valesii opinionem, meis licet rationibus primo aspectu satis incommodam, valde animum inclinare profiteor. Argumento mihi est auctoris praefatio, qui sane his utitur verbis, quae quamvis, si alio tempore scripta forent, [Col. 0075C] in catholicam sententiam utcumque interpretari possemus, at habita ratione temporis, quo scripta sunt, vehementem nobis montanismi suspicionem afferunt. Sic enim habet: Sed viderint, qui unam virtutem Spiritus unius sancti pro aetatibus judicent temporum: cum majora reputanda sint novitiora quaeque ut novissimiora, secundum exuberationem gratiae in ultima saeculi spatia decreta ⁜ (4) : In novissimis enim diebus, dicit Dominus, effundam de Spiritu meo super omnem carnem, et prophetabunt filii filiaeque eroum, et super servos et ancillas meas de meo Spiritu effundam, et juvenes visiones videbunt, et senes somnia somniabunt. Itaque et nos, qui sicut prophetias, ita et visiones novas pariter repromissas, et agnoscimus et honoramus, etc. Quis credat, haec scriptori catholico [Col. 0075D] excidere potuisse, quo tempore montanistica haeresis in Ecclesia vehementissime grassabatur; cum novissimorum temporum conditionem, ob charismatum copiam et spiritus exuberantiam Paracleto suo reservatam, tantopere jactabant et extollebant haeretici; cum novas visiones, et prophetias repudiare se profiteretur Ecclesia; contra qui illas agnoscerent, et honorarent, pro haereticis haberentur. Cum majora, inquit, reputanda sint novitiora quaeque, ut novissimiora [Col. 0076A] secundum exuberationem gratiae in ultima saeculi spatia decreta. Abruptiusne aut impudentius locutus unquam professus montanista fuisset? Estne ovum, ut aiunt, ovo similius, quam haec auctoris verba cum his Tertulliani sub finem libri de Resurrectione carnis? At enim Deus omnipotens adversus haec incredulitatis et perversitatis ingenia, providentissima gratia sua effundens in novissimis diebus de suo Spiritu in omnem carnem, in servos suos et ancillas, et fidem laborantem resurrectionis carnalis animavit, et pristina instrumenta manifestis verborum et sensuum luminibus ab omni ambiguitatis obscuritate purgavit. Nam quia haereses esse oportuerat, ut probabiles quique manifestarentur: hae autem sine aliquibus occasionibus Scripturarum audere non poterant, idcirco pristina instrumenta quasdam [Col. 0076B] materias illis videntur subministrasse, et illas quidem iisdem litteris revincibiles. Sed quoniam necdum dissimulare Spiritum Sanctum oportebat, quominus et ejusmodi eloquiis superinundaret, quae nullis haereticorum versutiis semina subspargerent, imo et veteres eorum cespites vellerent; idcirco jam omnes retro ambiguitates, et quas volunt parabolas, aperta atque perspicua totius Sacramenti praedicatione discussit, per novam prophetiam de Paracleto inundantem, cujus si hauseris fontes, nullam poteris sitire doctrinam, nullus te ardor exuret quaestionum, resurrectionem quoque carnis, usquequaque potando, refrigerabis. Novissima veteribus anteponit, hoc est, novas Montani revelationes pristinis instrumentis, utriusque scilicet Testamenti libris, non, ut Rhenanus et Pamelius interpretantur, Novi Foederis [Col. 0076C] libros mosaicis et propheticis. Non enim ex lege tantum et Prophetis, sed vel maxime ex Novi Testamenti obscuris quibusdam locis, ambiguitatibus et parabolis suorum dogmatum materiam haeretici decerpebant. Cui rei providentissima gratia sua Deum prospexisse docet in novissimis diebus de Spiritu suo effundendo in omnem carnem, qui ejusmodi eloquiis superinundaret, quae nullis haereticorum versutiis materiam et semina subministrarent, et omnes retro ambiguitates et parabolas, aperta atque perspicua totius Sacramenti praedicatione discuteret: quod factum esse subjungit, per novam prophetiam de Paracleto inundantem. Adeoque quantum Novi Testamenti libri magis aperta perspicuaque rerum coelestium revelatione, qua veteres figurae expositae sunt, legalibus et [Col. 0076D] propheticis praestant; tantum Montani prophetiae, quae vel ipsas Evangelii ambiguitates, et parabolas aperta totius Sacramenti praedicatione discusserunt, ipsis quoque Novi Foederis libris erant anteponendae. Quam profecto sententiam Actorum collector paucioribus quidem, sed non minus expressis verbis, insinuavit, cum ait majora reputanda esse novitiora quaeque, ut novissimiora, secundum exuberationem gratiae, etc., id est, ut loquitur Tertullianus, secundum novam prophetiam de Paracleto inundantem.

II. Respondet Ruinartius, quod quamvis haec verba primo aspectu Montani errores sapere videantur; si tamen paulo accuratius discutiantur, nihil in ipsis contineri, nisi orthodoxum et fidei catholicae plane [Col. 0077A] consonum. Non enim, inquit, iste auctor visiones novissimas cum Scripturis canonicis, ut putavit Valesius, sed solummodo cum veterum martyrum visionibus, et revelationibus comparat, asseritque non minori venerationi habendas esse, quae suo tempore, quam quae priscis temporibus, id est, primo aut secundo Ecclesiae saeculo, contigerant. Imo et aliquatenus has novas revelationes majori studio suscipiendas esse dicit, cum exempla eo efficaciora sint, quo magis praesentia: tum deinde, quod hae novissimae visiones, qua aliquando veteres futurae erant, aliqua auctoritate fulciendae essent, ut a posteris crederentur, id patere ait ex eadem ipsius auctoris tota praefatione; ubi ne unum quidem verbum de Scripturae sacrae cum visionibus martyrum comparatione habetur. «Si vetera,» inquit «fidei, exempla propterea [Col. 0077B] in litteris sunt digesta, ut lectione eorum quasi repensitatione rerum, et Deus honoretur, et homo confortetur; cur non et nova documenta aeque utrique causae convenientia et digerantur?»

Verum, non has tantum, quas Ruinartius refert rationes produxit auctor, cur novas revelationes, et prophetias prae antiquis in pretio haberi vellet; sed illam potissimum, quam nemo nisi merus putusque montanista attulisset, et quae satis ostendit, ipsum novissimas revelationes, non modo veterum martyrum revelationibus, sed ipsis quoque Scripturis canonicis, praetulisse: ob exuberationem, scilicet gratiae in ultima saeculi spatia decreta, secundum Joelis prophetiam. Ecquis enim cui sanum esset caput, Spiritus sancti gratiam novissimis hisce diebus, id est tertio ineunte, [Col. 0077C] magis quam primo aut secundo saeculo exuberasse, somniavit? Quis nisi Montani spiritu abreptus, ut id ostenderet, Joelis verbis quibus futura haec novissimis diebus spiritus exuberatio praenuntiabatur, usus aliquando fuisset? Unde non ea tantum ratione, ut Ruinartius credidit, iste auctor culpandus est quod harum martyrum visiones ex iis esse, quae Deus per Joelem repromiserat, existimaverit. Laudata enim Joelis verba ad omnia, quae in nostro Testamento a Deo charismata dispensantur referri posse non abnuo. Sed eo montanistam se prodit, quod prophetae verba adhibuerit, ad majorem ostendendam novissimis diebus quam praecedentibus Ecclesiae saeculis, coelestium charismatum exuberationem. Porro quamvis, ut idem Ruinartius subjungit, [Col. 0077D] Ecclesia Fidelium dicta vel scripta inter Scripturas canonicas neutiquam computarit, etsi non dubitet ab eo processisse, a quo alii dantur genera linguarum, alii prophetiae, alii sermo sapientiae, aliis alia dona, quae laudato Joelis testimonio praenuntiata et promissa fuisse certum est, attamen non inde sequitur idem pariter de Actorum scriptore sentiendum esse. Quamvis enim neque Ecclesia, neque scriptores catholici, novi Testamenti charismata et a Deo procedere, et laudato Joelis testimonio praenuntiata, et promissa fuisse, unquam dubitarint: numquam tamen aut Ecclesia, aut aliquis Catholicorum Joelis verbis usus est ad majorem novissimorum temporum, quam praeteritorum Ecclesiae saeculorum [Col. 0078A] visionibus et revelationibus venerationem, auctoritatemque conciliandam.

Est quidem hoc adversus Actorum, ut aiunt, compilatorem gravissimum praejudicium; nescio tamen an non gravius sit, quod ex sequentibus verbis conficitur argumentum. Sic enim pergit: «Itaque et nos, qui sicut prophetias, ita et visiones novas pariter repromissas et agnoscimus, et honoramus.» Haec plane peremptoria sunt: neque enim clarioribus verbis potuisset auctor, quam ipse sectam profiteretur, exponere: haec montanismi tessera sunt, et montanisticae doctrinae clara et aperta professio. Id enim catholicos inter et montanistas, id temporis disceptabatur, an novae, id est, extraordinariae et inusitatae visiones et prophetiae agnoscendae essent atque honorandae; [Col. 0078B] an contra repudiandae atque abjiciendae. Catholici novas visiones et prophetias ut maligni spiritus seductionem aversabantur, non quod nullas eo tempore in Ecclesia agnoscerent visiones et prophetias, aut quod charismatum fontem exaruisse contenderent; sed novarum visionum et novae prophetiae nomine, insolitas, ut dixi, et ut loquitur apud Eusebium ⁜ (1) Asterius, «Praeter morem, atque intitutum Ecclesiae a majoribus traditum, et continua deinceps successione propagatum» intelligebant. Contra Montanistae novas hasce revelationes, et prophetias plurimi faciebant, amplectebantur et honorabant, et hunc primum suae ab Ecclesia secessioni colorem praetexuerunt, unde etiam scelerata factio, ut ex Serapione constat ⁜ (2) , nomen accepit, et [Col. 0078C] «nova prophetia nominata est.» Quod suae ipsos sectae nomen indidisse, his verbis Asterius Urbanus clare et aperte testatur ⁜ (3) : «Et Ecclesiam illius loci deprehendissem nova illa, non ut ipsi dicunt, prophetia, etc.» Novas prophetias, postquam ad Montanistas defecit, passim jactat et praedicat Tertullianus, libro de Jejuniis ⁜ (4) : «Propter hoc novae prophetiae recusantur.» Et libr. III cont. Marcion. ⁜ (5) : «Qui apud fidem nostram est, novae prophetiae sermo testatur.» Et lib. IV ⁜ (6) : «Quam defendimus in caussa novae prophetiae.» Et lib. de Resurrect. carnis ⁜ (7) : «Per novam prophetiam de Paracleto inundantem.» Firmiliano ⁜ (8) Cataphryges sunt, qui «novas prophetias usurpare conantur.» Ex quo etiam intelligimus, novas eos a Catholicis quoque prophetas [Col. 0078D] fuisse appellatos. Quae cum ita sint, montanistam utique palam se prodit et apertissime profitetur, qui, ferventibus per ea tempora de nobis visionibus et [Col. 0079A] prophetiis Catholicos inter et Montanistas dissidiis, novas se visiones et prophetias agnoscere et honorare palam aperteque testatur. Neminem certe Catholicorum ita esse locutum ostendi potest: Montanistarum illa professio est, cui similem, postquam hujus sectae dogmata amplexus est, Tertullianus his verbis edidit ⁜ (1) : «Nam quia spiritalia charismata agnoscimus, etc.» Ita et Actorum editor: «Visiones novas et prophetias agnoscimus, et honoramus.» Atqui, secundum Firmilianum, Κατάφρυγες illi appellantur, qui novas prophetias usurpare conantur. Actorum igitur concinnator Cataphrygum seu Montanistarum catalogo eximi nulla ratione potest.

Tertium, et illud etiam gravissimum argumentum desumo ex quadam observatione, quam Auctor facit, [Col. 0079B] ubi narrat quomodo Perpetua ad ferocissimam vaccam se pugnasse non senserit ⁜ (2) : «Illic Perpetua . . . quasi a somno expergita (adeo,» inquit Auctor, «in spiritu et in exstasi fuerat) circumspicere coepit, et stupentibus omnibus ait: Quando, inquit, producimur ad vaccam illam nescio.» Quo enim illa observatio pertinet, «adeo in spiritu et in exstasi fuerat,» nisi ad stabiliendam Montanistarum de exstasi doctrinam? Verum equidem est, exstasis nomen in bonam partem aliquando fuisse a Patribus usurpatum; iis tamen temporibus quibus Montanistarum haeresis potissimum grassabatur, in deteriorem, ferme partem acceptum est, et ut mentis alienationem, furorem, amentiamque significat. Unde cum ea tempestate Catholicos inter et Montanistas, Tertulliano teste, disputaretur, [Col. 0079C] an verae prophetiae exstasis conveniret, affirmantem opinionem Mantanistae, negantem Catholici propugnabant. «Defendimus,» inquit Tertullianus ⁜ (3) , «in caussa novae prophetiae, gratiae ecstasin, id est amentiam convenire . . . . . . . . . de quo inter nos et Psychicos quaestio est. Hinc scripti eidem Tertulliano pro Montanistis adversus Ecclesiam, ut est apud Hieronymum ⁜ (4) , περὶ ἐκστάσεως libri. Contra vero Miltiadi, ut est apud Eusebium ⁜ (5) , adversus eosdem Montanistas hoc titulo, Περὶ τοῦ μὴ δεῖν προφήτην ἐν ἐκστάσει λαλεῖν, Quod non deceat prophetam in ecstasi loqui.» In quem Eusebii locum scite Valesius observat: Catholicos hoc praecipue objecisse Montanistis, qui se prophetico spiritu plenos esse jactabant, quod in exstasi prophetarent: [Col. 0079D] cum tamen, nec in Novo nec in Veteri Testamento, prophetas in ecstasi umquam prophetasse legamus. Ecquis igitur tam obesis naribus erit, cui non Montanismus in praemissis Auctoris nostri verbis suboleat? Equidem non ea mihi mens est, in omnem scriptorem, exstases inter Dei charismata recensentem, invidiam Montanismi conferre; non me latet, hoc nomen in bonam, etiam ab antiquissimis Patribus, [Col. 0080A] quandoque partem acceptum. Praeter nocturnas visiones, immissas a Spiritu Sancto per dies innocentibus pueris exstases habemus ex Cypriano, in quem nulla hac de re transferri potest pravae opinionis suspicio ⁜ (1) : «Praeter nocturnas visiones, per dies quoque impletur apud nos Spiritu Sancto puerorum innocens aetas, quae in ecstasi videt oculis, et audit, etc.» Non eadem tamen de Actorum compilatore ratio est, qui non ut Cyprianus et alii deinceps antiqui Patres, sedatis Montanistarum tumultibus, sed gliscentibus in dies factionibus ac discordiis, laudata monumenta litteris consignavit, quo certe tempore, aut nomine exstasis abstinendum erat, aut ita utendum, ut omnis ab eo pravae significationis invidia, aut suspicio removeretur.

[Col. 0080B] III. Nunc mihi adoriendus est Dodwellus, cujus, uti jam dixi, ea sententia est, Actorum compilatorem, non modo catholicae communionis, et alieno a Montanistis fuisse animo, sed etiam ut eorum novas prophetias falsi convinceret, laudata monumenta studuisse publica luce donare. Hanc autem habet hujusce suae mirae profecto opinionis rationem: «Maximilla de se praedixerat, post se prophetissam aliam non futuram, sed consummationem. Verba ejus apud Epiphanium illa sunt ⁜ (2) : Μετ` ἐμὲ προφῆτις οὐκέτι ἔσται, ἀλλὰ συντέλεια. Sub imperii Marci finem excessisse Maximillam verisimillimum est. Cum enim ab ejus excessu ad suum, quo scribebat, annum, annos XIII sive XIV inchoatum numeret Asterius Urbanus ⁜ (3) , non alio illa, quam ad Commodi imperium aptius referri [Col. 0080C] posse, existimant eruditi. Contra Catholici, vel hinc illos prophetiae praetextus falsi convincendos putant, quod suae prophetiae, vel ex confesso, finis foret aliquando statuendus. Verum prophetiam perpetuam fore, et ad mundi usque consummationem revera permansuram. Qua ratiocinatione ita abfuerunt a negandis suorum temporum prophetiis, ut in quacumque ecclesia non fuissent prophetae, ea ne esset quidem pro Ecclesia habenda.»

Ita argumentatus est Asterius Urbanus ⁜ (4) : «Nam si quidem, ut praedicant, post Quadratum et Ammiam philadelphensem, mulieres illae Montani in prophetiae gratiam successerunt, ostendant nobis quinam inter ipsos Montano ac mulierculis successerint. Etenim prophetiae donum in omni Ecclesia ad ultimum usque [Col. 0080D] Domini adventum permanere debere auctor est Apostolus.»

Ad eamdem formam argumentatur vetus ille auctor, quicumque fuit, martyrum contemporaneus, Actorum Perpetuae et Felicitatis. Is ubi, allato Joelis loco, [Col. 0081A] probasset, ita non deficere a veteris Testamenti illas novi Testamenti prophetias, ut sunt potius ex adverso sub novo Testamento potiores expectandae, haec deinde subjungit in illam, quam dixi, sententiam: «Itaque et nos, qui sicut prophetias ita et visiones novas, etc. Eo omnino spectat tota ea disputatio, ne fraudi esset secuturis visionibus, quod ultimis Ecclesiae temporibus illas Deus revelare dignatus sit, id ne esset, hoc sibi probandum sumpsit, ultimis esse illas praecipue temporibus, semperque ad consummationem usque expectandas. Poterant ea fortassis adversus Ethnicos dicta videri; poterant etiam adversus Montanistas. Contra Montanistas potius dicta crediderim, quia quae dixerat, ea Scripturarum testimonio confirmavit. Id sane manifestum est, quae [Col. 0081B] hic protulerat, esse apud suos in confesso, quod a Montanista scribi omnino non poterat.»

«Notetur enim imprimis, scripta esse ab auctore anno Dom. CCII, id est anno ab obitu Maximillae circiter XXIII: decessisse enim illam diximus anno Marci ultimo, id est Dom. CLXXIX; atqui ea si vera fuisset prophetissa, non jam alius erat propheta expectandus. Qui igitur alios adhuc expectavit, semper expectandos existimavit, fieri non potest, ut illam pro vera prophetissa habuerit, nec proinde Montanista esse potuit. Quanquam enim ea haeresis postea in varias deinde sectas distributa fuerit, in eo tamen omnes conveniebant, primas illas mulierculas pro prophetissis fuisse agnoscendas. Notetur secundo, ut sensu benignissimo Maximillae verba interpretemur, et de [Col. 0081C] mulieribus prophetissis, non de viris prophetis intelligamus: ne ita quidem hanc praefationem a Montanista scribi potuisse. Perpetuae enim prophetissae visiones erat complexurus. Quanquam certum sit, hanc interpretationem ad mentem Maximillae accommodari non posse. Quae enim, post se συντέλειαν fore dixerat, eam omnem prorsus prophetiae usum exclusuram necesse erat. Tertio, cum hac ipsa argumentatione, ante annos ad minimum decem, in secta illa refellenda usus fuerat Asterius Urbanus, quis credat, eadem argumentatione usurum sectae patronum? Quarto, id etiam ex eodem Urbano constat, de facto illos omnem suam prophetarum successionem in Maximilla terminasse, nec alium quemvis post illam admisisse successorem. Eadem argumentatione usus [Col. 0081D] Epiphanius, post illius obitum neminem alium a Montanistis ad sua usque tempora agnitum esse confirmat. Fieri igitur non potest, ut montanista Saturum Perpetuamque in prophetarum album retulerit. Id saltem ex illa aliorum argumentatione concedat lector necesse est, qui ita argumentatur, non esse eo nomine pro montanista aestimandum. Nec tamen aliud proferunt, qui aliter sentiunt viri sane eruditi.» Haec Dodwellus, quae tamen quamvis erudite, ac subtiliter disputata, extorquere a me neutiquam potuerunt, ut illis assensum accommodarem. His enim in rebus, quibuscumque nostris subtilibus atque eruditis observationibus praevalere debent rerum gestarum indubiae fidei monumenta, ex quibus, ut modo [Col. 0082A] ostendam, manifeste constat, nihil in tota hac Dodwelli disputatione inesse virium atque soliditatis ad montanismi suspicionem ab auctore nostro amoliendam.

IV. His igitur duobus fundamentis tota haec eruditi viri disputatio nititur. Primo, sub imperii Marci finem excessisse Maximillam, tribus circiter ac viginti annis, antequam martyrium Perpetua et Felicitas, earumque socii subirent. Secundo, persuasum fuisse Montanistis, nullum post Maximillae obitum prophetam futurum, multo autem minus aliam post eam prophetidem expectandam. Fieri proinde non posse, ut Actorum scriptor, qui Saturum et Perpetuam prophetiae ac coelestium revelationum donis insignes eademque charismata, ad consummationem [Col. 0082B] usque in Ecclesia permansura credidit, Montanistarum fuerit erroribus imbutus. Mihi vero neutrum horum quae vir doctus assumit, admitti posse videtur. Et ad primum illud quod attinet de obitu Maximillae, equidem scio multos in ea versari opinione, illum esse in annum Marci ultimum conferendum. Sed, ut alibi ostendi ⁜ (1) et jampridem Valesius observavit ⁜ (2) , inde eorum error profluxit, quod Asterium, qui se quatuordecim annis post Montani et Maximillae obitum, libros suos scripsisse testatur Apollonio vetustiorem esse crediderint, a quo memoriae proditum est quadraginta annis antequam scriberet, Montanum prophetiam suam invexisse ⁜ (3) . At non res ita se habuit. «Etenim,» ut Valesius observat, «Apollonius, Montano adhuc superstite, cum insanis suis vatibus [Col. 0082C] Priscilla et Maximilla, librum suum composuit ut ex his fragmentis quae profert Eusebius elicitur, idque non uno loco; ut cum dixit, ἡ προφῆτις ἡμῖν εἶπάτω τὰ κατὰ Ἀλέξανδρον τὸν λέγοντα ἑαυτὸν μάρτυρα, ᾧ συνεστιᾶται, ᾧ προσκυνοῦσι, καὶ αὐτῷ πολλοί. Et paulo post de eodem Alexandro loquens ait, ὃν ὁ προφήτης συνόντα πολλοῖς ἔτεσιν ἀνοεῖ. Ex quibus apparet verbis, et Alexandrum et Montanum ipsum ac Maximillam adhuc vixisse, cum haec scriberet Apollonius. Neque vero ait Apollonius quadraginta annos effluxisse ab obitu Montani ad tempus quo ista scribebat; sed id tantum dicit, quadraginta annis antequam ipse ad scribendum accederet, Montanum pseudoprophetiam suam invexisse.» Quare cum, Severo imperanto et superstite adhuc Maximilla, libros suos Apollonius [Col. 0082D] elucubrarit, memoratos Asterio quatuordecim a Maximillae obitu quietis imperii et Ecclesiae pacis annos, a Caracallae post mortem patris initiis ad Alexandri priores annos esse ducendos, et Maximillam anno Domini plus minus CCXII obiisse, loco superius laudato demonstravi. His ita animadversis facile corruunt quae Dodwellus falsae de Maximillae interitu epochae superstruxit. Perpetuam enim atque Felicitatem anno circiter CCIII, sub ipsa pene Severianae persecutionis initia, martyres occubuisse, verosimillima eruditorum, quos inter et Dodwellus, opinio est. Unde Perpetuae [Col. 0083A] martyrium Maximillae interitum annis ad minus decem praecessit: adeoque scriptor montanista ejus prophetias agnoscere potuit, ac venerari, eamque ut prophetissam colere, quamvis non ignoraret, imo et inconcusse ac firmiter crederet nullam post Maximillam fore prophetissam.

V. Deinde, si arbitremur vera esse quae de Maximillae obitu Dodwellus statuit, eam scilicet anno Marci ultimo excessisse, necesse profecto est, ut falsa omnino sint quae secundo loco tradit de Montanistarum in hanc sententiam consensione, quod nulla post Maximillam futura esset in Ecclesia prophetissa. Etenim tam clare et aperte demonstrari potest, Montanistas, alias post Maximillam (si ejus mors in annum Marci ultimum conjiciatur) prophetissas agnovisse, ut mirum [Col. 0083B] sit, hoc virum doctum jecisse opinionis suae fundamentum. Annon ad Montanistas defecerat Tertullianus, cum librum scripsit de Anima? Annon ab obitu Maximillae, triginta ferme annis, si illa Aurelii ultimo excessit, hunc librum elucubravit? Et tamen alias se ibi, post insanam illam mulierem, pseudoprophetissas agnoscere profitetur ⁜ (1) . «Est hodie soror apud nos revelationum charismata sortita, quas in Ecclesia inter dominica solemnia per ecstasin in spiritu patitur, conversatur cum angelis, aliquando etiam cum Domino, et videt, et audit sacramenta, et quorumdam corda dinoscit, et medicinas desiderantibus submittit. Jam vero prout Scripturae leguntur, aut psalmi canuntur, aut allocutiones proferuntur, aut petitiones delegantur; ita inde materiae visionibus subministrantur: [Col. 0083C] forte nescio quid de anima disserueramus, cum ea soror in spiritu esset. Post transacta solemnia, dimissa plebe, quo usu solet nobis renuntiare quae viderit (nam et diligentissime digeruntur ut etiam probentur), inter caetera, inquit, ostensa est mihi anima corporaliter etc.» En egregiam post Maximillam Montanistarum prophetissam! Quid quod in eodem libro ⁜ (2) Perpetuae revelationes, non minus quam passionis auctor, agnoscit atque commendat, adeoque Perpetuam non minus, quam Actorum collector, in prophetarum album referendam existimavit? «Perpetua fortissima martyr in revelatione gloriae paradisi, solos illic commartyres suos vidit.» Et tamen Perpetua vix nata erat, cum Maximilla obiit, si sub imperii Marci finem vivere desiit, anno scilicet [Col. 0083D] CLXXIX: anno enim CCIII quo martyr occubuit, annorum erat, ut in Actis habetur, circiter viginti duorum. Quid etiam quod in eodem pariter libro tam longe abest, ut credat, post Montanum, et Maximillam prophetiae spiritum in Ecclesia defecisse; quin potius eos sibi viam ad nova charismata suscipienda aperuisse significet, qui eadem in pseudoprophetis illis neutiquam fuerant aspernati: et hanc perpetuam atque indeficientem divinorum charismatum redundantiam, cum Apostoli in eodem loco, tum alibi ⁜ (3) Joelis testimoniis, haud secus quam Actorum [Col. 0084A] scriptor adstruat, atque confirmet? «Nam quia spiritalia charismata agnoscimus, post Joannem quoque prophetiam meruimus et consequi. Et hodie soror, etc.,» relataque insanae vatis visione, subjungit: «Haec visio est; Deus testis, et Apostolus charismatum in Ecclesia futurorum idoneus sponsor.» Quid denique quod in libro de Jejuniis adversus Psychicos hoc eos nomine vellicat, quod divinae gratiae charismatis terminos contituerent, seu palos, ut loquitur, terminales? Quod utique in ipsos Montanistas retorqueri nullo negotio potuisset, si eisdem gratiae donis fines in Maximilla posuissent: «sed rursus, inquit ⁜ (1) , palos terminales figitis Deo, sicut de gratia, ita de disciplina; sicut de charismatibus, ita et de solemnibus, ut proinde officia cessaverint, quemadmodum [Col. 0084B] et beneficia ejus.»

Haec mecum cogitanti in mentem venit an Montanistis in Africa perspecta omnia forte non essent, quae Maximilla in Asia oracula fuderat. Sed ab hac me cogitatione revocavit Firmiliani ad Cyprianum epistola ⁜ (2) , ex qua constat, etiam in Asia, alias post Maximillam inter Montanistas surrexisse prophetissas: «Ante viginti, inquit, et duos fere annos temporibus post Alexandrum imperatorem, multae istic conflictationes et pressurae acciderunt, vel in commune omnibus hominibus, vel privatim Christianis. . . . . . . . In hac autem perturbatione constitutis fidelibus . . . . . . , emersit istic subito quaedam mulier, quae in exstasi constituta, propheten se praeferret, et quasi Sancto Spiritu plena sic ageret. Ita autem principalium [Col. 0084C] daemoniorum impetu ferebatur, ut per longum tempus sollicitaret et deciperet fraternitatem, ac mirabilia quaedam et portentosa perficiens, et facere se terram moveri polliceretur . . . . . . . . . . Quibus mendaciis, et jactationibus subegerat mentem singulorum, ut sibi obedirent et quocumque praeciperet, ac duceret, sequerentur: faceret quoque mulierem illam, cruda hyeme, nudis pedibus per asperas nives ire, nec vexari in aliquo aut laedi illa discursione; diceret etiam, se in Judaeam et Hierosolymam festinare, fingens tanquam inde venisset, etc.» Haec ideo lato calamo exscripsi, ut quisquis intelligat, quam egregias Montanistae, etiam in Asia, post Maximillam habuerint prophetissas. Sane si tempora convenirent, hanc omnino ipsam esse crederes Maximillam, adeo [Col. 0084D] in illam omnia concinant, quae de Maximilla ex Asterio Urbano et aliis scriptoribus Eusebius refert. Nam praeter jam dicta, et utriusque spiritum coarguere et confutare Catholici aggressi sunt; et sicut Maximilla, ut ait Tertullianus ⁜ (3) «non alium Deum praedicabat nec aliquam» ejusdem Tertulliani judicio, «fidei aut spei regulam evertebat»: Ita ista, «multos,» ut est apud Firmilianum, baptizavit, «usitata et legitima verba interrogationis usurpans, ut nil discrepare ab ecclesiastica regula videretur.» Et paulo ante de eadem [Col. 0085A] femina dixerat, «etiam hoc frequenter ausam esse, ut et invocatione non contemptibili sanctificare se panem, et Eucharistiam facere simularet et sacrificium Domino non sine sacramento solitae praedicationis offerret.» Quae omnia montanistici spiritus characteres sunt, et suis prophetissis a Montano fuisse permissa, ab antiquis scriptoribus memoriae proditum est. Constat igitur propterea non esse aliquem e Montanistarum catalogo expungendum, quod aliam post Maximillam agnoverit prophetissam; quamvis enim insana haec vates id de se praedicaverit: Μετ` ἐμὲ προφῆτις οὑκέτι ἔσται, etc., attamen fieri potuit (et id frequentissime sectariis accidit) ut ad haec tam manifesta mendacia animum noluerint advertere, aut aliam propheten intellexerint, quae novam et perfectiorem [Col. 0085B] doctrinam ac disciplinam inveheret; quo sensu novos ipsi se Montanistarum patriarchae prophetas nuncuparunt, quam novam judicio suo inchoarunt post Apostolos prophetiam. Ut ut sit, patet jam, puto, Dodwellum infirmo nimium niti tibicine, cum Actorum collectorem Montanistarum ideo catalogo eximit, quod Perpetuam, post Maximillam, propheten existimaverit, cum eam Tertullianus quoque professus montanista eodem loco ac numero habuerit.

VI. Hinc autem, ut superius dixi, Basnagius primum suum adversus sanctos martyres ducit argumentum. «Ex Actorum, inquit, collectore vero simillima nobis conjectura nascitur, Perpetuam eosque martyres qui se mortis socios ipsi addidere de grege [Col. 0085C] Montanistarum fuisse. Nemo sane familiae hujus catholicorum Acta martyrum luci dedisset, quos utpote Psychicos contemptui habebant. Constat etiam, Perpetuam, Felicitatem, Saturum, eamdem cum Actorum auctore fidem profiteri, ut ex verbis ipsius exploratum est: Et nos itaque quod audivimus et contrectavimus, annuntiamus et vobis, fratres et filioli, ut et vos qui interfuistis, rememoremini gloriae Domini: et qui nunc cognoscitis per auditum, communionem habeatis cum sanctis martyribus.» Atqui collector Actorum suo se indicio montanistam prodit. Deinde Tertullianus Catholicis infensissimus, Montanique defensor acerrimus, magnis Perpetuam laudibus afficit, ejusque visionibus utitur ad probandum, solos ante diem judicii solemnis martyres in coelum recipi: [Col. 0085D] «Quomodo, inquit, Perpetua fortissima martyr, etc. Eo gravius id argumenti, quod Tertullianus et Perpetuae coaetaneus et incola Carthaginis, ubi Perpetua vitam cum morte commutavit, ignorare non potuerit cujusnam sectae esset, sive mulier illa, sive passionis ejus collector. Est autem certo certius, Tertullianum neque Psychicorum alicui tot tantaque praeconia voluisse tribui, multo autem minus verba ipsius, auctoritatemque adhiberi ad probandam, quam adstruebat, sententiam.»

Ut hoc argumentum, quod aliquam, praecipue mihi, primo adspectu, molestiam creare posse videtur, penitus dissipetur atque evertatur, aliqua sunt mihi circa Montanistas observanda, ex quibus non animadversis [Col. 0086A] omnem illud verisimilitudinem ducit. Primum illud sit Catholicos non fuisse a Montanistis, qui non omnino desiperent, ut e. g. a Tertulliano, pro haereticis existimatos. Id primo constat ex hujus libro de Monogamia, ubi statim initio Psychicos ab haereticis distinguit: «Haeretici nuptias auferunt, Psychici ingerunt.» Si quaeras quomodo id esse potuerit, ratio in promptu est, quam paulo inferius idem subjungit, quod tota Montanistarum a Catholicis differentia, ipsius judicio, non fidei, sed disciplinae res esset; hac enim ratione Paracletum suum ab haereseos suspicione liberare conatur. «Adversarius enim spiritus ex diversitate praedicationis appareret, primo regulam adulterans fidei et ita ordinem adulterans disciplinae: quia cujus gradus prior est, ejus corruptela [Col. 0086B] antecedit, id est fidei quae prior est disciplina. Ante quis de Deo haereticus sit, necesse est et tunc de instituto. Paracletus autem multa habens edocere, quae in illum distulit Dominus, secundum praefinitionem, ipsum primo Christum contestabitur, qualem credimus toto cum ordine Dei creatoris, et ipsum glorificabit, et de ipso commemorabit: et sic de principali regula agnitus, illa multa, quae sunt disciplinarum, revelabit, fidem dicente pro eis integritate praedicationis, licet novis, quia nunc revelantur.» Eadem ratione et in lib. de Jejuniis ⁜ (1) objectam a Catholicis Montano haereseos notum depellere conatus est, eamdemque dijudicandi haereses regulam tradidit. Cum enim invectae per Montanum disciplinae et institutioni a Catholicis opponeretur, quod «aut pseudo-prophetia [Col. 0086C] esset, si spiritalis vox solemnia illa constituit, aut haeresis, si humana praesumptio adinvenit,» ita respondit: «Indubitate et haeresis et pseudo-prophetia divinitatis diversitate judicabuntur apud nos, unici Dei creatoris et Christi ejus antistites.» Similia habet libro de Virginibus velandis, pariter sub initium, ubi luculentius exponit praemissis locis memoratam regulam fidei, quam qui adulterat, haereticus est: qui servat, quamvis ordinem adulteret aut innovet disciplinae, haereticus ipsius judicio censeri non debet: esse autem hujusmodi, quae Montanus Apostolorum praedicationi atque institutis adjecit; ordinata ea scilicet esse ad perficiendam, manente tamen eadem fidei regula, disciplinam: non esse propterea Montano de vetustate praescribendum; aut Montanistas ob nova [Col. 0086D] haec instituta inter haereticos numerandos; aut ut deinceps videbimus, ab apostolicarum ecclesiarum communione alienos esse censendos: «Regula quidem fidei una omnino est, sola immobilis, et conformabilis, credendi scilicet in unum Deum omnipotentem, mundi conditorem, et Filium ejus Jesum Christum, natum ex virgine Maria, crucifixum sub Pontio Pilato, tertia die resuscitatum a mortuis, receptum in coelis, sedentem nunc ad dexteram Patris, venturum judicare vivos et mortuos, per carnis etiam resurrectionem. Haec lege fidei manente, caetera jam disciplinae et conversationis, admittunt novitatem correctionis . . . [Col. 0087A] Quae est ergo Paracleti administratio, nisi haec, quod disciplina dirigitur, etc.» Postea sequitur de communicatione quam se Montanistae cum Ecclesiis apostolicis habere jactabant ob consensionem in eamdem fidem, eademque fidei sacramenta, de qua deinceps videbimus. Interim idem conficio argumentum ex his quae docet in principio libri contra Praxeam, ubi quamvis aperte fateatur se, ob Paracleti agnitionem atque defensionem a Psychicis esse disjunctum, attamen eamdem dijudicandi haereses regulam tradit, ex qua plane consequens est, hanc Montanistas inter et Psychicos dissensionem, non iis in rebus positam fuisse, quae fidem ipsius judicio laederent, aut ex quibus possent haereses pullulare: «Nos vero, et semper et nunc magis, ut instructiores per Paracletum [Col. 0087B] deductorem scilicet omnis veritatis, unicum quidem Deum credimus, sub hac tamen dispensatione, quam οἶκονομίαν dicimus, ut unici Dei sit, et Filius sermo ipsius, qui ex ipso processerit, per quem omnia facta sunt et sine quo factum est nihil. Hunc missum a Patre in Virginem, et ex ea natum hominem et Deum filium hominis et filium Dei, et cognominatum Jesum Christum. Hunc passum, hunc mortuum, et sepultum secundum Scripturas, et resuscitatum a Patre, et in coelos resumptum, sedere ad dexteram Patris, venturum judicare vivos et mortuos. Qui exinde miserit secundum promissionem suam a Patre Spiritum Sanctum Paracletum, sanctificatorem fidei eorum, qui credunt in Patrem et Filium et Spiritum Sanctum. Hanc regulam ab initio Evangelii decucurrisse [Col. 0087C] etiam ante priores quosque haereticos, nedum ante Praxeam hesternum, probabit tam ista posteritas omnium haereticorum, quam ipsa novellitas Praxeae hesterni. Quo peraeque adversus universas haereses jam hinc praejudicatum sit, id esse verum quodcumque primum: id esse adulterum quodcumque posterius.» Profecto non ignorabat Tertullianus, imo id aperte fatebatur, novam esse Montani prophetiam, novam ipsius praedicationem, ejus instituta ab initio Evangelii minime decucurrisse, sed in posteriora haec tempora, uti Montanistae effutiebant, fuisse a Christo dilata. Unde non alia ratione potuit a Montano suo haereseos sive adulterii haeretici culpam infamiamque amovere, quam dicendo, inductas ab eo hesterna die traditiones, non fidei regulam adulterare, sed [Col. 0087D] perficere disciplinam; adeoque ad disciplinam, non ad fidem pertinuisse controversias Montanistas inter et Catholicos excitatas; et neque hos, neque illos in haereticorum censum fuisse referendos, quod, salva fidei regula, in iis quae conversationis et disciplinae sunt, invicem dissiderent. Idem etiam constat, ut alia plurima omittam, ex toto libro de Praescriptionibus adversus haereticos, quo certe titulo nequaquam Psychicos, sive Catholicos comprehendit, cum nihil magis adversus haereticos urgeat, quam veteres et apostolicas traditiones, et apostolicarum Ecclesiarum auctoritatem; nihil magis haereticis exprobret quam novitatem; imo hoc ei propositum fuerit, ut ex ipso discimus, omnes haereticorum sectas hoc solo titulo [Col. 0088A] arguere: «Sed alius, inquit ⁜ (1) , libellus hunc gradum sustinebit adversus haereticos, etiam sine retractatu doctrinarum revincendos, quod hoc sint de praescriptione novitatis.» Est autem, ut ipse etiam Basnagius docet ⁜ (2) , laudatus liber a Tertulliano conscriptus, postquam ad Montanistas defecerat. Et est scriptus adversus omnes haereses, ut idem ipse Tertullianus alibi diserte testatur ⁜ (3) : «Sed plenius ejusmodi praescriptionibus adversus omnes haereses alibi jam usi sumus.» Cum igitur nihil occurrat in eo libro, quod Catholicos possit offendere, imo quod non ex eorum sententia prolatum sit, adeo ut multorum opinio fuerit ⁜ (4) , eum fuisse a Tertulliano, antequam Montani dogmata amplecteretur, elucubratum; consequens est Psychicos seu Catholicos non fuisse a [Col. 0088B] Tertulliano inter haereticos computatos.

VII. Secundo notandum est quod et ex praecedentibus sponte fluit, et quae jam dicta sunt luculentius adhuc confirmat: Montanistas, quamvis conversatione et disciplina ab apostolicarum Ecclesiarum institutionibus moribusque differrent, se tamen non esse arbitratos in iis in quibus fidei et christianae religionis summa vertitur, ab earum communione alienos. Id ex eodem Tertulliano, et iisdem ferme locis compertum est. Libro enim de Virginibus velandis, postquam docuit Catholicos et Montanistas in unam fidei regulam conspirare, et Paracletum non fidem adulterasse, sed disciplinae supremam admovisse manum, statim subjungit: «Per Graeciam et quasdam barbarias ejus plures Ecclesiae [Col. 0088C] virgines suas abscondunt. Est et sub hoc coelo institutum istud alicubi, ne qui gentilitati graecanicae aut barbaricae consuetudinem illam adscribat. Sed eas ego ecclesias proposui, quas et ipsi Apostoli, vel apostolici viri condiderunt, et puto ante quosdam. Habent igitur et illae eamdem consuetudinis auctoritatem, tempora et antecessores opponunt, magis quam posterae istae. Quid observabimus, quid diligemus? Non possumus respuere consuetudinem, quam damnare non possumus, utpote non extraneam, quia non extraneorum, cum quibus scilicet communicamus jus pacis, et nomen fraternitatis. Una nobis, et illis fides, unus Deus, idem Christus, eadem lavacri sacramenta. Semel dixerim, una Ecclesia sumus. Ita nostrum est, quodcumque nostrorum est.» Sed nihil luculentius ad id [Col. 0088D] probandum afferri potest iis, quae in eamdem sententiam subtilissime disputat in libro de Praescriptionibus adversus haereses, quem, uti dixi, jam montanista composuit. Aliqua ex eo libro loca, quamvis prolixiora, adhuc afferre operae pretium existimavi, quia rem plane conficiunt, et optimo in lumine collocant. Ait igitur ad convincendos haereticos hoc solum esse disputandum ⁜ (5) : «Quibus competat fides ipsa, cujus [Col. 0089A] sint Scripturae, a quo et per quos et quando et quibus sit tradita disciplina, qua fiunt Christiani. Ubi enim apparuerit esse veritatem disciplinae, et fidei christianae, illic erit veritas Scripturarum, et expositionum, et omnium traditionum christianarum.» Deinde subjungit quod Apostoli, a Christo edocti ⁜ (1) , «et consecuti promissam vim Spiritus sancti ad virtutes, et eloquium, primo per Judaeam contestata fide in Jesum Christum, et ecclesiis institutis, dehinc in orbem profecti, eamdem doctrinam ejusdem fidei nationibus promulgaverunt, et proinde ecclesiam apud unamquamque civitatem condiderunt, a quibus traducem fidei et semina doctrinae caeterae exinde ecclesiae mutuatae sunt et quotidie mutuantur, ut ecclesiae fiant. Ac per hoc, et ipsae apostolicae [Col. 0089B] deputantur, ut soboles apostolicarum ecclesiarum. Omne genus ad originem suam censeatur necesse est. Itaque tot ac tantae Ecclesiae una est illa ab Apostolis prima, ex qua omnes: sic omnes primae et omnes apostolicae, dum una omnes probant unitatem, dum est illis communicatio pacis, et appellatio fraternitatis, et contesseratio hospitalitatis; quae ju r a non alia ratio regit, quam ejusdem sacramenti una traditio. Hanc igitur dirigimus praescriptionem ⁜ (2) : si Dominus Jesus Christus Apostolos misit ad praedicandum, alios non esse recipiendos praedicatores quam quos Christus instituit . . . . . Quid autem praedicaverint, id est quid illis Christus revelaverit, et hic prescribam non aliter probari debere, nisi per easdem ecclesias, quas ipsi Apostoli condiderunt, ipsi [Col. 0089C] eis praedicando, tam viva (quod aiunt) voce, quam per epistolas postea. Si haec ita sunt, constat proinde omnem doctrinam, quae cum illis ecclesiis apostolicis matricibus et originalibus fidei conspiret, veritati deputandam, id sine dubio, tenentem quod Ecclesiae ab Apostolis, Apostoli a Christo, Christus a Deo suscepit: reliquam vero omnem doctrinam de mendacio praejudicandam, quae sapiat contra veritatem ecclesiarum, et Apostolorum, et Christi, et Dei. Superest ergo uti demonstremus, an haec nostra doctrina, cujus regulam supra edidimus, de Apostolorum traditione censeatur, et ex hoc ipso an caeterae de mendacio veniant. Communicamus cum ecclesiis apostolicis, quod nulla doctrina diversa: hoc est testimonium veritatis.» Et infra, adversus haereses [Col. 0089D] quae se de vetustate jactabant, seseque imperitis, quod sub Apostolis fuissent, pro apostolicis venditabant: id, ait, illis incumbere, ut ostendant aliquem se, vel ex Apostolis, vel ex apostolicis viris, qui tamen cum Apostolis perseveraverit, suae habere institutionis auctorem, aut saltem apostolicarum ecclesiarum communione potiri ⁜ (3) : «Caeterum si quae audent inserere se aetati apostolicae, ut ideo videantur ab Apostolis traditae, quia sub Apostolis fuerunt, possumus dicere: edant ergo origines ecclesiarum suarum, evolvant ordinem episcoporum suorum, [Col. 0090A] ita per successiones ab initio decurrentem, ut primus ille episcopus aliquem ex Apostolis, vel apostolicis viris, qui tamen cum Apostolis perseveraverit, habuerit auctorem et antecessorem. Hoc enim modo Ecclesiae apostolicae census suos deferunt: sicut Smyrnaeorum ecclesia habens Polycarpum ab Johanne collocatum refert; sicut Romanorum Clementem a Petro ordinatum edit; proinde utique et caeterae exhibent quos ab Apostolis in episcopatum constitutos, apostolici seminis traduces habeant. Confingant tale aliquid haeretici. Quid enim illis post blasphemiam illicitum est? Sed etsi confinxerint, nihil promovebunt. Ipsa enim doctrina eorum cum apostolica comparata ex diversitate et contrarietate sua pronuntiabit, neque Apostoli alicujus auctoris [Col. 0090B] esse, neque apostolici. Quia sicut Apostoli non diversa inter se docuissent, ita et apostolici non contraria Apostolis edidissent, nisi illi qui ab Apostolis desciverunt, et aliter praedicaverunt. Ad hanc itaque formam provocabuntur ab illis ecclesiis, quae licet nullum ex Apostolis, vel apostolicis auctorem suum proferant, ut multo posteriores, quae denique quotidie instituuntur, tamen in eadem fide conspirantes, non minus apostolicae deputantur pro consanguinitate doctrinae. Ita omnes haereses ad utramque formam a nostris ecclesiis provocatae probent se quaqua putant apostolicas. Sed adeo nec sunt, nec possunt probare quod non sunt; nec recipiuntur in pacem, et in communicationem ab ecclesiis quoquo modo apostolicis; scilicet ob diversitatem sacramenti [Col. 0090C] nullo modo apostolicae.» Sed nihil luculentius iis, quae non multo inferius de praecipuis Ecclesiis apostolicis et praesertim Romana, disserit in haec verba ⁜ (1) : «Age jam, qui voles curiositatem melius exercere in negotio salutis tuae, percurre Ecclesias apostolicas, apud quas ipsae adhuc cathedrae Apostolorum suis locis praesidentur, apud quas ipsae authenticae litterae eorum recitantur, sonantes vocem, et repraesentantes faciem uniuscujusque. Proxime est tibi Achaia, habes Corinthum. Si non longe es a Macedonia, habes Philippos, habes Thessalonicenses. Si potes in Asiam tendere, habes Ephesum; si autem Italiae adjaces, habes Romam, unde nobis quoque auctoritas praesto est: statu felix Ecclesia, cui totam Apostoli doctrinam cum sanguine suo profuderunt, [Col. 0090D] ubi Petrus passioni dominicae adaequatur; ubi Paulus Johannis exitu coronatur; ubi apostolus Johannes, posteaquam in oleum igneum demersus, nihil passus est, in insulam relegatur. Videamus quid dixerit, quid docuerit, quid cum Africanis quoque ecclesiis contesserarit: unum Deum novit creatorem universitatis, et Christum Jesum ex Virgine Maria Filium Dei creatoris, et carnis resurrectionem: legem et prophetas cum evangelicis et apostolicis litteris miscet, et inde potat fidem eam, aqua signat, Sancto Spiritu vestit, Eucharistia pascit, martyrio exhortatur; et ita adversus hanc institutionem [Col. 0091A] neminem recipit. Haec institutio, non dico jam quae futuras haereses praenuntiabat, sed de qua haereses prodierunt. Sed non fuerunt ex illa, ex quo factae sunt adversus illam. Etiam de olivae nucleo mitis, et opimae et necessariae, asper oleaster exoritur: etiam de papavere fici gratissimae et suavissimae, ventosa et vana caprificus exsurgit. Ita et haereses de nostro fructificaverunt, non nostrae, degeneres veritatis grano, et mendacio sylvestres.» Potuissetne a Baronio, Bellarmino, et aliis qui romanae Ecclesiae addictissimi habentur, quidquam de illa aut magnificentius aut illustrius praedicari? Quis crederet haec haeretico homini, et ab Ecclesia romana extorri excidere potuisse, quibus omnes penitus adversus ejusdem Ecclesiae doctrinam [Col. 0091B] haereses profligantur? Nemo prorsus, qui non adverterit ad ea quae hactenus ex hoc auctore deduximus, non id scilicet in mentem venisse Montanistis, se ob novam prophetiam ac disciplinam ab ecclesiarum apostolicarum communione in iis quae fidei sunt, et in quibus summa vertitur religionis, excidisse. Attamen quia non omnes consentiunt, librum de Praescriptionibus a Tertulliano, dum inter Catholicos versaretur, non fuisse compositum; addam ex lib. IV cont. Marcion., quem constat, postquam simultates cum Psychicis, ut ait ⁜ (1) , habere coeperat, fuisse ab eo concinnatum, simile de ecclesiis apostolicis, et praesertim Romana, testimonium, adulterum scilicet et haereticum esse habendum quidquid in rebus fidei ab earum traditione recedit, [Col. 0091C] et extraneum esse existimandum quidquid cum illis non in una eademque fide communicat ⁜ (2) : «In summa si constat, id verius quod prius, id prius quod et ab initio, ab initio quod ab Apostolis, pariter utique constabit, esse ab Apostolis traditum quod apud ecclesias Apostolorum fuerit sacrosanctum. Videamus quod lac a Paulo Corinthii hauserint; ad quam regulam Galatae sint recorrecti; quid legant Philippenses, Thessalonicenses, Ephesii; quid etiam Romani de proximo sonent, quibus Evangelium et Petrus et Paulus sanguine quoque suo signatum reliquerunt. Habemus et Johannis alumnas ecclesias. Nam et si Apocalypsim ejus Marcion respuit, ordo tamen episcoporum ad originem recensus, in Johannem stabit auctorem. Sic et caeterarum generositas [Col. 0091D] recognoscitur. Dico itaque apud illas, nec solas jam apostolicas, sed apud universas quae illis de societate sacramenti confoederantur, id Evangelium Lucae ab initio editionis stare quod cum maxime tuemur.» Haec profecto, et his similia quae apud eum passim occurrunt etiam in iis libris quos constat, postquam ad Montani dogma delapsus est, ab eo fuisse promulgatos, scribere numquam ausus fuisset, qui se non existimasset in iisdem cum ecclesiis apostolicis fidei dogmatibus communicare. Non ignorabat profecto Tertullianus, novam ab Ecclesia romana damnari [Col. 0092A] prophetiam, et disciplinam reprobari, quam Montanus invexerat; et tamen Romanae Ecclesiae, et caeterarum apostolicarum auctoritatem ubique praedidicat, mirumque in modum extollit, eosque a christianismo, ab Apostolis et a Christo alienos esse decernit, qui non in unam eamdemque fidem cum Ecclesiis apostolicis conspiraverint. Quod profecto certissimo est argumento, non fuisse Montanistis persuasum, se ab Ecclesiae catholicae communione in iis quae fidei sunt, excidisse.

Denique, ut innumera praetermittam quae huc in eamdem sententiam afferri possent, veram Christi Ecclesiam non fuisse Tertulliani judicio ad solam Montanistarum sectam coarctatam, sed Catholicos quoque ad unum idemque Ecclesiae corpus pertinuisse, [Col. 0092B] cujus membra, quamvis non easdem omnino sectarentur morum institutiones, eadem nihilominus fide, iisdemque sacramentis inter se colligarentur; ea luculenter ostendunt, quae de christiani nominis Ecclesiaeque amplitudine adversus ethnicos disputat ⁜ (1) : «Hesterni sumus, et vestra omnia implevimus, urbes, insulas, castella, municipia, conciliabula, castra ipsa, tribus, decurias, palatium, senatum, forum, sola vobis relinquimus templa. Cui bello non idonei, non prompti fuissemus, etiam impares copiis, qui tam libenter trucidamur, si non apud istam disciplinam magis occidi liceret, quam occidere? Potuimus et inermes, nec rebelles, sed tantummodo discordes solius divortii invidia adversus vos dimicasse. Si enim tanta vis hominum in [Col. 0092C] aliquem orbis remoti sinum abrupissemus a vobis, suffudisset utique dominationem vestram tot qualiumcumque amissio civium; immo etiam et ipsa destitutione punisset: procul dubio expavissetis ad solitudinem vestram, ad silentium rerum, et stuporem quemdam quasi mortuae urbis quaesissetis quibus in ea imperassetis. Plures hostes quam cives vobis remansissent, nunc enim pauciores hostes habetis prae multitudine Christianorum pene omnium civium, pene omnes cives christianos habendo. Sed hostes maluistis vocari generis humani potius quam erroris humani.» Haec de solis Montanistis intelligi sane non possunt. Numquam enim haec secta adeo pomoeria sua dilatavit. Sed neque de Christianis, prout etiam haeretici hoc nomine continentur. Haereticos enim Christianorum [Col. 0092D] numero, eodem libro ⁜ (2) , aperte submovit: «Sed dicet aliquis, etiam de nostris excedere quosdam a regula disciplinae: desinunt tum Christiani haberi penes nos.» Haec igitur Ecclesia, cujus per totum librum inculpatos sanctissimosque mores describit, atque tuetur, et e cujus sinu multos, ait, id temporis innumerosque martyres prodiisse, quorum sanguis semen erat Christianorum, neque haereticos complectebatur, neque solos Montanistas, sed vel maxime Catholicos, qui ut est apud eumdem Tertullianum ⁜ (3) , de multitudine gloriabantur, et e quibus [Col. 0093A] constat, innumeros prae aliis sectis fuisse martyres coronatos. Attamen cum, Tertulliani judicio, quo tempore Apologeticum promulgavit, nempe in medio aestu persecutionis, ipsi quoque Montanistae Catholicorum numero censerentur; manifestum est, ex iis et veris Catholicis unam eamdemque, ex ejus sententia Christi Ecclesiam constitisse, quae licet ubique non easdem omnino morum institutiones usurparet: unum tamen idemque religionis corpus censenda esset, quod in eadem fidei dogmata conspiraret, iisdemque fidei sacramentis uteretur.

VIII. Tertio notandum est, id quod etiam ex praemissis sponte sua proficiscitur, Catholicorum martyres fuisse a Montanistis pro veris martyribus aestimatos, et ad eorum quoquomodo communionem viam affectasse. [Col. 0093B] Catholicos quidem martyres a Montanistarum communione abhorruisse, memoriae prodidit Asterius Urbanus, non item Montanistas Catholicorum martyrum communionem esse aversatos ⁜ (1) : «Quamobrem, inquit, quotiescumque Ecclesiae viri ad martyrium pro vera fide subeundum vocati, una cum quibusdam de Phrygum haeresi, qui martyres dicuntur, casu quodam coierint, semper ab illis dissentiunt: et communionem eorum sollicite vitantes, gloriosum martyrii exitum consequantur; quippe qui Montani et muliercularum spiritui assensum commodare nefas ducant. Atque id verum esse constat ex iis quae nostra aetate in urbe Apamea, quae ad Meandrum sita est, gesta sunt a Caio et Alexandro martyribus, oriundis Eumenia.» Hujus quoque rei [Col. 0093C] manifesta nobis ex eodem Tertulliano suppetunt argumenta: imprimis ex libro ad Martyras, qui cum furente persecutione editus fuerit, nullum dubium est quin ad eorum classem pertineat, quos dum in Montani castris militaret, elucubravit. Certum autem imprimis est hunc librum veris, ex Tertulliani quoque sententia, Christi martyribus fuisse nuncupatum, ut quos innumeris laudibus cumulat, et benedictos pasasim appellat ⁜ (2) : «Inter carnis alimenta benedicti martyres designati. Imprimis ergo benedicti, etc. ⁜ (3) . Quo vos benedicti de carcere, etc. ⁜ (4) . Sic nunc benedicti, Proinde vos benedictae, etc. ⁜ (5) . Haec benedicti non sine caussa, etc.» Secundo, tertium est, hos, quos tantis benedictionibus cumulat, et ad coelum usque laudibus effert, non montanistas fuisse [Col. 0093D] martyres, sed catholicos, aut ex his saltem plurimam eorum partem constitisse. Id constat ex capite primo, ubi eos ad mutuam pacem his verbis adhortatur: [Col. 0094A] «Quam pacem quidam in Ecclesia non habentes a martyribus in carcere exorare consueverunt. Et ideo eam etiam propterea in vobis habere, et custodire debetis, ut si forte, et aliis praestare possitis.» Hic enim Catholicorum mos fuit, ut communione ob crimina capitalia dejecti, martyrum opem implorarent. Porro Catholici ad Montanistas, quibus sciebant ejusmodi Ecclesiae catholicae morem et consuetudinem improbari, minime confugissent. Tertio, certum est martyres, ad quos ejusmodi librum Tertullianus destinavit, a sua communione alienos neutiquam credidisse. Eos enim rogat, quod inter alimenta carnis, quae illis Ecclesia subministrabat, et hoc ab eo munusculum acciperent, quod ad saginandum spiritum faceret; quod certe mutuae communionis indubium [Col. 0094B] est argumentum. Certum denique est Ecclesiam quae laudatos martyres alimentis carnis tanquam pia mater fovebat, veram Christi Ecclesiam, Tertulliani quoque judicio fuisse: «Inter carnis alimenta benedicti martyres designati, quae vobis et domina mater Ecclesia de uberibus suis, et singula fratres de opibus suis propriis in carcere subministrant, capite aliquid et a nobis, quod faciat ad spiritum quoque educandum.» Atqui catholica Ecclesia nisi de catholicis martyribus sollicita non fuisset. Praeterea inter praecipuas Ecclesiae Romanae dotes, ex quibus illam, ut supra videmus, summopere commendat, hanc etiam recenset, quod suos ad martyrium adhortaretur: Martyrio, inquit, adhortatur. Quae vero laus, aut gloria fuisset non genuinos, sed adulteros Christo [Col. 0094C] martyres parere? aut quis dubitet an veros Christi martyres in honore Tertullianus habuerit, et eorum communionem exoptarit? Postremo, eorum martyrum, quorum fidem, constantiam, et multitudinem cum in Apologetico, tum in libro ad Scapulam, et alibi frequentissime praedicat, maximam partem fuisse Catholicorum, nec Basnagius, puto, inficias iturus est: nisi forte velit eximiam hanc Catholicae. adeoque verae Christi Ecclesiae laudem detrahere, quod fecundissima fuerit sanctorum martyrum parens.

IX. His animadversis, nullam, puto, in Basnagii propositis argumentis superesse difficultatem. Quis enim miretur (si ad ea, de quibus hactenus disseruimus, animum adverterit); quis, inquam, miretur, auctorem montanistam catholicorum acta martyrum [Col. 0094D] in lucem edere voluisse, et ad habendam cum illis communionem suos fuisse adhortatum? An id magis mirandum, quam ad quod eos, auctor similiter montanista, librum eorum laudibus refertum, communionis utique symbolum, destinarit? aut quod apostolicarum Ecclesiarum communionem, quarum inter praecipua membra martyres computantur, tantopere commendarit? Quis etiam miretur Tertullianum magnis Perpetuam laudibus affecisse, fortissimaeque martyris praeconio exornasse? Annon magis mirandum, quod catholicos martyres, in libro ipsis nuncupato, tot benedictionibus cumulari, quod eorum certaminis «agonothetem» esse dixerit ⁜ (1) «Deum vivum, xystarchum [Col. 0095A] Spiritum Sanctum, coronam aeternitatis bravium, angelicae substantiae politiam in coelis, gloriam in saecula saeculorum?» Quis denique miretur, Perpetuae visionibus uti eum voluisse ad probandum, solos ante diem judicii solemnis martyres in coelum recipi? Non est profecto id magis mirandum, quam quod Rutilii martyris in libro adversus Ecclesiam promulgato cum multa laude meminerit, ejusque exemplo usus fuerit ad probandum, fugiendam non esse persecutionem, quia nihil fuga prosit, si Deus nolit. «Rutilius sanctissimus martyr, cum totiens, inquit ⁜ (1) , fugis et persecutionem de loco in locum, etiam periculum (ut putabat) nummis redemisset, post totam securitatem, quam sibi prospexerat, ex inopinato apprehensus, et praesidi oblatus, tormentis [Col. 0095B] dissipatus, credo, pro fugae castigatione, dehinc ignibus datus, passionem, quam vitarat, misericordiae Dei retulit. Quid aliud voluit Dominus nobis demonstrare hoc documento, quam fugiendum non esse, quia nihil fuga prosit, si Deus nolit?» Non hunc, puto, Basnagius dicturus est martyrem montanistam, cum sibi licitum esse crediderit saluti suae fuga consulere et periculum pretio redimere; quae illicita ex Montani disciplina habebantur; et tamen tot tantaque in eum congerit praeconia, ejusque exemplum, ut sanctissimi martyris, adhibet ad probandam quam adstruebat sententiam. Mavili etiam martyris Adrumetini cum laude meminit in libro ad Scapulam, ejusque exemplo utitur ad probandam quam adstruebat sententiam: quod nulla videlicet civitas, [Col. 0095C] nullus persecutor impune laturi essent christiani sanguinis effusionem ⁜ (2) : «Tibi quoque optamus admonitionem solam fuisse, quod cum Adrumeticum Mavilum ad bestias damnasses, et statim haec vexatio subsecuta est, et nunc ex eadem causa interpellatio sanguinis.» Et hunc igitur Basnagius audebit tam levi conjectura, quod a Tertulliano laudatus fuerit, e Montanistarum secta martyrem pronuntiare? Psychicos non adeo, ut ostendi, contemptui habebant Montanistae, ut eos ab haereticis non distinguerent, ut in iis quae sunt fidei, alienae eos communionis esse censerent, ut eorum denique martyres ludibrio pariter haberent: neque Tertullianus, quamquam Catholicis infensissimus et Montani defensor acerrimus, eo unquam vesaniae processit, ut iis qui in Catholicae Ecclesiae [Col. 0095D] sinu martyres occubuissent, aut martyrii coronam detraheret, aut meritas laudes praeconiaque invideret.

X. Quo id minus miremur in Montanistis, similiter haereticorum exempla non desunt. Quantis enim laudibus Socrates et Sozomenus, licet Novatiani catholicos non solum martyres, sed etiam doctores non exornant? Neque eos dico martyres aut doctores qui, antequam Novatianus schisma conflaret, in Ecclesia catholica floruerunt: sed eos, qui deinceps exorti sunt, et a quibus laudati scriptores optime noverant, Novatianos inter haereticos computari. Quibus enim praeconiis Hosium, Athanasium, Alexandrum C. P., [Col. 0096A] magnum Basilium, Gregorium Theologum, aliosque id generis doctores catholicos non afficiunt? Quam iidem non tribuunt Nicaenis Patribus auctoritatem? Quam magnae huic synodo reverentiam, honoremque non deferunt? quamvis Catharos seu Novatianos inter haereticos numerarit. Quid porro dicam de iis qui sub Juliano Apostata, sub Valente imperatore ariano, et in Perside sub Sapore, martyribus, passi sunt? quantis a Socrate et Sozomeno, laudibus celebrantur? annon eos veros inter, ac genuinos Christi martyres numerant? annon eorum Acta, quantum ipsorum in scribendis historiis institutum patiebatur, in lucem proferunt? annon eamdem illis, quam antiquis martyribus tribuunt auctoritatem, quamvis non ignorarent non eos novatianae fuisse, sed catholicae communionis? [Col. 0096B] Et porro mirabimur, si auctor montanista catholicorum quorumdam Acta martyrum collegerit, ac litteris consignarit? Si Tertullianus fortissimos eos martyres nuncuparit, et eorum revelationibus auctoritatem aliquam honoremque detulerit? Idque adversus eorum orthodoxiam gravissimum esse praejudicium, et eos proinde catholicorum numero martyrum eximendos, et Montanistis relinquendos, arbitrabimur? Id si ita est, expungantur etiam oportet e Catholicorum diptychis tot sanctissimi doctores, imo et ipsi Nicaeni Patres, tot fortissimi martyres, tot etiam religiosissimi monachi, quorum laudes nec Socrates, nec Sozomenus tacuerunt; expungantur, inquam, e catholicarum ecclesiarum diptychis, et Novatianis accenseantur, propterea quod in eos Novatiani scriptores [Col. 0096C] tot tantaque praeconia contulerint.

XI. At ego non solum ex auctore montanista nullum creari posse existimo sanctis martyribus praejudicium, quin et gravissimum inde pro illis conficere mihi videor argumentum. Non enim scriptor montanista dissimulasset, aut verbis solum ambiguis et obscuris indicasset, fortissimos athletas sectae suae martyres exstitisse, hos novam prophetiam fructus germinasse, ad ejusmodi certamina duriore quam invexerat, disciplina Montanum imbelles quoque feminas instituisse. Quinimo haec aliaque hujusmodi palam apertisque verbis praedicasset, et opportune importune nulla non ferme pagina lectoribus inculcasset. An nescimus quae sit his de rebus haereticorum jactantia? quam inde soleant inaniter superbire, similive arrepta occasione [Col. 0096D] in Catholicos impudentissime debacchari? Exemplo esse potest auctor Donatista, qui sanctorum Saturnini, Dativi et sociorum martyrum. Acta litterarum monumentis consignavit. Quamvis enim laudati martyres e Donatistarum secta non fuerint, cum nisi sedata persecutione praetextu traditionis conflatum schisma non sit; attamen quia passi sunt ne divinas Scripturas persecutoribus traderent, et traditores videbantur exemplo suo praedamnasse, suaque communione ejecisse: mirum quam inde se jactet, quave impudentia in Catholicos insurgat petulantissimus scriptor! «Devicto,» inquit ⁜ (1) , «atque prostrato diabolo, [Col. 0097A] victricem palmam in passione gestantes, sententiam in traditores, atque in eorum consortes, qua illos ab Ecclesiae communione rejecerant, cuncti martyres proprio saugnine consignabant. Fas enim non fuerat, ut in Ecclesia Dei simul essent martyres et traditores.» Aliquidne in auctore Montanista simile occurrit? Mirum quam modeste, quam verecunde se gerat! Ait quidem se novas visiones et prophetias agnoscere, atque honorare: sed Perpetuae Saturique visiones ac coelestes revelationes litteris mandaturus, non ideo Catholicis insultat, qui novos prophetas recipere recusabant. Suos quidem ad habendam cum martyribus communionem adhortatur: sed non ideo illos a Catholicorum communione, novos prophetas reprobantium (quod auctor Donatista facit) deterret. [Col. 0097B] Unde autem haeretico homini tanta modestia? nisi quia optime noverat, se non montanistarum, sed catholicorum gesta martyrum litteris commendare.

• I. Interna Basnagii adversus sanctos martyres argumenta.
• II. Actorum potius compilatori fides deroganda esset, quam sanctorum martyrum orthodoxia in dubium revocanda.
• III. Rationes adducuntur, quibus Actorum γνησιότης in controversiam vocari posset. Prima ratio ex quibusdam verbis exoticis quae in Perpetuam, a qua maxima eorum pars scripta perhibetur, minime quadrant.
• [Col. 0097C] IV. Secunda ratio ex styli similitudine, quae unum et eumdem scriptorem refert, cum tamen a tribus diversis scripta fuisse dicantur.
• V. Neque Tertulliani, neque synchroni scriptoris auctoritas impediret quo minus de Actorum fide dubitaremus, si aliquid reapse continerent quod catholicos martyres dedeceret.

I. Externa, ut vocant, argumenta duobus praecedentibus capitulis prosecuti sumus, interna sequentibus capitibus examinabimus. De his in hunc modum disserit eruditus Basnagius: «His argumentis,» externis scilicet,» insita praestant. Quippe eo se modo Perpetua gerit, quasi Spiritum Sanctum, veluti monile quoddam in arca inclusum sua haberet ad nutum, [Col. 0097D] ejus illustrationibus quando vellet usura ad arbitrium. Audiantur verba ejus cap. I, 3: «Dixit mihi frater meus: Domina soror, jam in magna dignitate es; et tanta, ut postules visionem, et ostendatur tibi an passio sit, an commeatus. Et ego quae me sciebam fabulari cum Domino cujus beneficia tanta experta eram, fidenter repromisi cujus beneficia tanta experta eram, fidenter repromisi ei dicens: Crastina die tibi renuntiabo.» Miram sane fiduciam et sola Montani familia dignam! Neque satis cum gravitate decentiaque oblata Perpetuae visa conjunguntur. Homo in habitu pastoris, «de caseo quod mulgebat, dedit Perpetuae quasi buccellam.» Hinc colligit sibi mortem imminere. Notabilius illud, quod cap. III, 2, Perpetua narrat: «Exivit quidam contra me Aegyptius foedus specie, [Col. 0098A] cum adjutoribus suis pugnatarus mecum. Veniunt et ad me adolescentes decori adjutores et favitores mei: et expoliata sum, et facta sum masculus.» Procedit igitur cum Aegyptio ad pugnam Perpetua sexu mutato, victoriae pretium acceptura «ramum viridem, in quo erant mala aurea. Et petiit silentium, et dixit: Hic Aegyptius si hanc vicerit, occidet illam gladio; et si hunc vicerit, accipiet ramum istum. Et recessit. Et accessimus ad invicem, et coepimus mittere pugnos. Ille mihi pedes apprehendere quaerebat: ego autem illi calcibus faciem caedebam.» Haeccine sunt Spiritu Sancto digna? similiane prophetis obtulit unquam? Scilicet ea visa sunt, quibus sacrum Joelis accommodetur oraculum. Montani prorsus redolent officinam somnia ejusmodi, ecstasis ejus simillima, qua Tertullianus [Col. 0098B] probat animam esse «aerii coloris, et formae per omnia humanae ⁜ (1) ».

II. His omnibus difficultatibus hoc primum adhibeo generale responsum, quod si quidem objecta Perpetuae visa aliquid reapse aut Spiritu Sancto, aut martyre indignum continerent, Actorum potius sinceritas, quam martyrum orthodoxia in dubium esset revocanda. Hac primum responsione usus est et sanctus Augustinus. Cum enim sibi Perpetuae visio inferius examinanda, qua fratrem suum Dinocratem in poenis, deinde in refrigerio vidit, objiceretur, hoc primum respondit ⁜ (2) quod «nec Scriptura ipsa canonica est, nec illa sic scripsit vel quicumque illud scripsit, etc.» Quibus verbis dubitare videtur, an reapse Perpetua revelationes suas in litteras miserit: adeoque [Col. 0098C] non omnem actis et eorum editori fidem adhibere. Hic enim perspicue docet Perpetuam et Saturum, quae ad visiones et revelationes pertinent, suis ipsos manibus conscripsisse: «Haec, inquit, sub initium, ordinem totum martyrii sui jam hinc ipsa narrabit, sicut conscriptum manu sua, et suo sensu reliquit. Cum adhuc, inquit, cum persecutoribus essemus, et me pater avertere, etc.» Et infra: «Tum dixit mihi frater meus, etc.» Atque ita semper cum ipsa tum Saturus in propria persona loquuntur. Et cap. III, 2: «Hoc usque in pridie muneris egi: ipsius autem muneris actum, si quis voluerit, scribat.» Et mox cap. IV, 1: «Sed et Saturus benedictus hanc visionem suam edidit, quam ipse conscripsit.» Et infra, cap. V, 1: «Hae visiones insigniores ipsorum martyrum [Col. 0098D] beatissimorum, quas ipsi conscripserunt.» Et tandem cap. V, 3, se ait Perpetuae mandatum exsequi, et quae postea, ipso praesertim die muneris facta sunt, sicut ipsa desideraverat, posterorum memoriae commendare. «Quoniam ergo permisit, et permittendo voluit Spiritus Sanctus ordinem ipsius muneris conscribi, etsi indigni ad supplementum tantae gloriae describendum; tamen quasi mandatum sanctissimae Perpetuae, imo fides commissum ejus exsequimur, etc.» Qui ergo rem toties ab auctore contestatam, atque inculcatam in dubium revocat, [Col. 0099A] omnem profecto ejus dictis fidem non habet. Nullibi autem sanctus Augustinus in controversiam vocat: fueritne Perpetua Ecclesiae mulier, an sectae montanisticae; sed ubicumque illius meminit, meminit autem frequentissime, ut sanctissimam martyrem, et invictissimam celebrat. Unde ex Augustini sententia, Actorum potius fides, quam martyrum orthodoxia in dubium revocanda esset, si quidem in Actis aliquid occurreret quod aut Spiritum sanctum, aut veros Christi martyres dedeceret.

Et sane quot, licet antiqua, sanctorum martyrum aut apostolorum aut quorumlibet insignium virorum acta vel historiae, hoc potissimum argumento, aut in dubium revocantur, aut penitus exploduntur, et ad fabulas amandantur! Quot etiam antiqua monumenta, [Col. 0099B] hoc eodem argumento, auctoribus quorum nomina praeferunt, abjudicantur! Ita qui Barnabae aut Clementis, aut Ignatii Epistolas inter supposititios foetus recensent, hac praesertim ratione nituntur, quod in eis apostolici viri doctrina, spiritus item apostolici vis et majestas desideretur. Hac etiam ferme una ratione ducuntur, qui Hermae visiones, quamvis antiquis adeo celebratas, ut pene in Scripturarum canonem relatae ab eis fuerint, exsibilant atque explodunt; quod nempe multa ipsorum judicio contineant Apostolorum discipulo non satis digna, et ab Apostolorum doctrina perquam aliena; neque, ut verbis utar Basnagii, satis cum gravitate decentiaque oblata Hermae visa conjungantur. Nemo tamen criticorum eo hactenus audaciae processit, [Col. 0099C] ut ob naevos aliquos, aut errata, aut etiam noxia doctrinae capita, quae sibi in hisce, aut ejusmodi monumentis deprehendere videbatur, de illorum sana fide atque orthodoxia dubitaret, quibus ejusmodi opera Patres etiam antiquissimi tribuerunt. Maluerunt scilicet laudatis Patribus eripere quae illorum indigna spiritu judicarunt, quam de illorum pietate ac religione indignum aliquid statuere, et secundum eorum contestatam virtutem de libris aut tributis ipsis visionibus arbitrium facere, quam ob libros aut visiones eorum famam et honorem in discrimen adducere: neque ideo pravam de sanctis quibusdam viris opinionem animo imbiberunt, quod prava judicarent, quae illis scripta tribuebantur; sed quae prava judicabant iis tribui noluerunt, de quibus [Col. 0099D] fas non erat pravam animo imbibere opinionem. Cum igitur nefas esset et summae temeritatis de Perpetuae et sociorum martyrum religione ac recta fide per tot ab eorum martyrio saecula, universalis Ecclesiae judicio et veterum Patrum unanimi consensione comprobata, controversiam movere. Si quid in eorum actis offendit Basnagius, quod in catholicos martyres ipsius judicio non quadret, id potius omne debuit ut adulterinum rejicere, quam de sanctis martyribus indignum aliquid constituere.

III. Neque profecto, si huic quam Augustinus aperuit, insistere orbitae voluisset, pro ea qua pollebat ingenii vi et critico acumine, Basnagio defuissent argumenta quibus hanc opinionem utcumque fulcire [Col. 0100A] et plausibile efficerem potuisset. Primo enim non sibi quisquam facile persuaderet, mulierem africanam adeo fuisse graecis litteris addictam, ut ab iis in tam brevi scriptura saepius usurpandis, sibi nequiverit temperare. Haud me latet graeca esse quamplurima verba, quae in vulgarem etiam, et popularem latini sermonis usum transierunt: at non ejusmodi sunt quae a Perpetua in suis describendis visionibus usurpantur, imo fere inusitata, et quae in latinis scriptoribus vix, aut numquam occurrunt. Ita cap. I, 3, «Bene venisti, Tegnon.» Ubi Ruinartius admonet, quod τέκνον, etsi rarius, aliquando tamen filiam designat. Sed vellem latinum scriptorem protulisset, qui τέκνον pro filia scripserit. Cap. II, 3, «Ostensum est mihi hoc in oromate.» Et cap. III, 2, [Col. 0100B] «video in oromate.» In quae loca haec annotat vir Cl. Lucas Holstenius: «Res exigit ut rescribatur horamate, nisi haec vox ita deformata in usu populari Afrorum erat. Est autem ὄραμα vox graeca sonans visum, sive visionem Usurpatur Actor. cap. XII, 9; latini scriptores ea rarius, usi sunt, tamen Aldhelmus, lib. de Virginitate, cap. 3, ubi de sancto Joanne evangelista loquitur, ait, eum «in Pathmo raptum in horomate, » ubi Meursius recte oramate substituit in Mantissa critica (sicque in Bibliotheca sanctorum Patrum editum reperio), frustra reprehendente Suvartio Analectorum lib. III, cap. 9, qui chroma ibi rescribendum, persuadere nequidquam conatur. Reperio etiam apud Alcuinum, lib. I de Vita sancti Willebrordi, capite 2, haec verba: «Mater, intempestae noctis quiete, coeleste in somnis vidit [Col. 0100C] horama. » Quod ait vir doctissimus, latinos scriptores hac voce rarius esse usos, perspicuum est; sed quod indicare videtur eam in usu populari Afrorum fuisse, haud facile concesserim; cum neque in Tertulliano ejusdem aevi scriptore, quamquam exoticis ejusmodi ac praecipue graecis vocibus admodum delectetur et frequentissime de visionibus, ac revelationibus agat, occurrat; neque in supparibus scriptoribus, Cypriano et Pontio diacono, quamquam et ipsi varias subinde visiones referant; neque item in Optato Milevitano, Augustino, Fulgentio, ac Victore Vitensi, quamvis non adeo castigata locutione, et a populari usu remotissima, utantur. Eodem capite III, 2, vox alia graecae significationis occurrit: «Aegyptium video in afa volutantem.» « Afa » inquit in hunc locum [Col. 0100D] laudatus Holstenius, «pulvis est, graeca significatione: est enim graecum nomen, ἁφὴ, latine scriptum. Solebant autem pugiles certaturi inspergere uncta corpora pulvere, vel in eo humi jacente se volutare. Ovid., Metamorphos. 9, de duobus palestritis invicem sibi pulverem ad istum usum ministrantibus:

«Quam arenam, unde flavescebant hic modo pugilum corpora, Martialis lib. VII, Epigram. 66, vocat Haphen hoc versu:

Nescio tamen, an praeter Martialem apud alium latinum [Col. 0101A] scriptorem reperiatur; et poeta forsitan metri causa hanc vocem usurpavit. Capite item II, 3, graecum aliud paulo post nomen legitur: «Et inter me et illum grande erat diadema. » De hac etiam voce haec habet Holstenius in notis: «Non dissimulo, si suscipioni esset indulgendum, videri non sine fundamento reponi posse diastema pro diadema. Nam diastematis vocem latinis eo saeculo frequentatam intelligere licet ex L. Frontino lib. de Agror. Qualit., ubi sic scribit: Si tres circuli pares fuerint, inter se aequali diastemate connexi. Et Hygenus de Limit. constit., «Quid quod nec illa ipsa regione solis conspectus recte potest deprehendi, nisi aequalibus ab ortu et occasu diastematibus, ferramentum ponatur.» Item: «terram punctum esse coeli et infra solem amplo [Col. 0101B] diastemate spiritus sustineri.» De hac tamen viri doctissimi observatione, haec subjungit Petrus Possinus: «Quae notat hic Holstenius de conjectura qua rescribendum suspicatur diastema pro diadema videntur hanc exceptionem pati, quod loca illa quae citat Frontini et Hygeni agrimensorum parum certo persuadeant, sanctam Perpetuam usam hoc loco ista voce quae erat propria artis agrimensoriae, ac consequenter aliena ab usu vulgari, praesertim mulierum in Africa.» Itaque ex constanti ac diserta ms. codicis lectione vocem diadema retineri vult, et idem ferme quod Limbi nomen hoc loco significare. Sed quae in hanc mentem erudite atque subtiliter disserit, non ostendunt hanc fuisse eo tempore hujus vocis usitatam ac popularem notionem, sicut modo [Col. 0101C] Limbi nominis apud scholasticos, adeoque melius ac diastema in africanam foeminam convenire. Licet enim Tertullianus, Perpetuae coaevus, et Carthaginis incola, et postea sanctus Augustinus, saepius abdita haec animarum receptacula nominarint, numquam ea tamen diademata nuncuparunt: quanquam ille, ut dictum est, exoticis et peregrinis, hic vero popularibus vocibus admodum delectarentur. Jam vero quis sibi facile persuadeat, mulierem ad martyrium festinantem, graecam affectasse eruditionem, aut inter carceris umbras et angustias, in brevi hoc commentario litteris consignando, de inusitatis vocibus excogitasse, et non magis eas quae in usu familiari habebantur, prout sponte sese ac statim ad mentem offerebant, usurpasse? Saturnus quoque graecas litteras amat, adeo ut [Col. 0101D] in brevi scriptiuncula, qua visionem suam exponit, graecis nequierit vocibus abstinere: «Et audivimus vocem unitam dicentium, Agios, agios, agios, sine cessatione.»

IV. Secundo si Actorum editori fidem adhibemus, Acta non uno auctore constant, sed e trium scriptorum monumentis concinnata sunt, Perpetuae nimirum, Saturi, et eorumdem Actorum collectoris, qui et praefationem adjunxit, et quae ipso die muneris gesta sunt, in litteras misit. Verum si oculos propius admoveamus, eaque non oscitanter a nobis aut somniculose legantur, sed praesenti animo et ea qua par est attentione, unum statim eumdemque auctorem repraesentare videntur. Similia in omnibus verba, similes [Col. 0102A] phrases, similes locutiones occurrunt; unus idemque stylus in omnibus deprehenditur. Auctor Epistolae Biturigibus scriptae ad Henricum Valesium id opus Tertulliano attribuit. Quod ut probaret, collatis multis Actorum locis cum aliis Tertulliani operibus ostendit eumdem omnino stylum, easdem loquendi formulas, ac etiam saepius eadem verba in utrisque reperiri. Sed hae loquendi formulae, hae phrases, haec verba, hic demum quicumque sit Tertullianicus stylus, non in iis tantum quae de suo auctor se adjecisse fatetur, sed in iis etiam quae ut Perpetuae et Saturi verba exhibet animadvertitur. Basnagius tamen laudatum opus Tertulliano his argumentis abjudicat: quod Tertulliano nullus veterum ea tribuit. Quia etiam stylus illo Tertulliani [Col. 0102B] humilior est nec paribus ignibus micat. Denique Acta Perpetuae laudat ipse Tertullianus suppresso suo nomine, quod edit, dum operum suorum meminit. In prima istarum ratione, et ultima non multum momenti inest. Ad primam enim responderi facile posset; primo argumentum esse negativum, quod propterea non admodum urget. Secundo, ideo non fuisse id operis inter Tertulliani Opera recensitum, quod Actorum potius collector quam auctor haberetur. Postremam quoque rationem facile esset eludere, dicendo imprimis quod Tertullianus Acta non citat, sed Perpetuae visionem memorat, quam aliunde accepisse poterat, quam ex Actis. Deinde cum librum scripsit de Anima, Acta forsitan nondum ediderat, sed ea apud se retinebat suo tempore publicanda. [Col. 0102C] Plus itaque momenti in secunda ratione est. Non enim negari potest, Actorum humilius esse dicendi genus neque Tertulliani cothurno incedere. At non Perpetua solum et Saturus, sed ipse quoque Actorum editor humilius repit. Unde quemadmodum phrases aliquas et verba Tertulliani verbis ac phrasibus similia, non minus Saturus et Perpetua quam passionis eorum editor, habent: ita non minus iste humilius dicendi genus, quam Perpetua et Saturus consectatur. Et siquidem auctor epistolae propter aliquam similitudinem suspicatus est, an Actorum editor ipse fuerit Tertullianus: multo magis propter unum ferme eumdemque orationis characterem, suspicio esse poterit, annon Acta ex unius ejusdemque auctoris manu profecta sint.

Haec non eo dicta velim, quod ejusmodi conjecturis [Col. 0102D] admodum deferam, aut quod Actorum γνησιότητα in suspicionem adducere in animo reapse habeam: sed ut ostenderem, quibus argumentis confirmari posset opinio ejus, qui sibi in Perpetuae visionibus ac revelationibus aliquid videretur offendere, quod aut Spiritum sanctum aut catholicae communionis martyrem dedeceret; ac propterea ea omnia vellet, ut Montanistarum commenta, et confictas ab otiosis ac superstitiosis hominibus fabulas repudiare. Quod certe minoris audaciae foret, quam sanctos ipsos martyres Catholicorum diptychis expungere et in Montanistarum censum referre.

V. Neque vero aut Tertulliani auctoritate, aut ipsa [Col. 0103A] Actorum vetustate ab incoepto, si opus esset, prosequendaque hac via deterrerer. Non equidem Tertultulliani auctoritate: quamvis enim ea ad manus habuisse credatur, et pro genuinis atque indubiae fidei monumentis laudasse, de hoc tamen, ut dixi, non constat, cum ipsi commemoratam Perpetuae visionem aliunde potuerit accipere. Deinde, non multum in hacce controversia scriptoris hujus auctoritate deferendum est, cum nullius hisce in rebus criterii et judicii fuerit, ut qui sibi ab insanis, fanaticisque mulierculis turpissime imponi passus fuerit, et animam aerei coloris esse crediderit, et formae per omnia humanae, quod eam sibi quaedam e Montanistarum secta pseudo-prophetes, ejusmodi coloribus, et lineamentis praeditam renuntiaverit.

[Col. 0103B] Fuerint etiam ab auctore coaevo, ut fertur, et ipse in praefatione testatur, sanctorum martyrum Acta in litteras missa, et serae posteritati commendata: non inde tamen consequens esset, ea quae ad visiones pertinent, omnia esse avidis auribus, nulloque adhibito criterio excipienda. Quam facile est enim ut hisce in rebus et boni viri fallantur, et male feriati homines cum otio suo, tum aliorum credulitate abutantur! Auctor, ut vidimus, montanista, quae de Perpetuae et Saturi visionibus habet, omnia ad arbitrium confingere potuisset. Res in imis carceris latebris, et recessibus gestae narrantur. Quid Deo cum martyribus actum fuerit, ipse duntaxat Deus novit et martyres, qui jam excesserant. Quis ergo praestaret, ea quae Basnagio Montanistarum redolent officinam, [Col. 0103C] esse, martyribus reapse tribuenda, et non magis explodenda ut otiosi hominis, vanissimaeque sectae addicti deliramenta? Quo id proclivius de homine montanista in animum induceremus, faceret exemplum auctoris donatistae qui Marculi perditae hujus et schismaticae factionis pseudomartyris Acta litterarum monumentis commendavit. Quamvis enim scriptor et ipse coaevus fuerit, quanta sunt tamen quae mira licentia commentus est, et multo majore impudentia lectoribus in illis Actis obtrudit! Quas enim refert hujus hypocritae revelationes, catholico martyre haud prorsus indignas, quis non ut audacissimi capitis commenta repudiet? Qua ergo libertate auctori donatistae in his quae de Marculi visionibus narrat, fidem abrogamus, quod haeretico homini non conveniant; [Col. 0103D] eadem erga scriptorem montanistam, uti possemus, si quas refert Perpetuae et Saturi visiones in catholicos martyres non quadrarent.

Nollem equidem negare, Saturum et Perpetuam coelestibus inclaruisse revelationibus: sed an illae ipsae sint, quas scriptor montanista publici juris fecit, merito quispiam, si opus esset, in controversiam vocaret. Quidam eorum qui adversus Ignatianas epistolas calamum exeruerunt, aliquas a sancto martyre conscriptas fuisse litteras non inficiantur. Quin et ultro admittunt, eas a Polycarpo fuisse collectas, earumque συναγωγὴν suae sanctum episcopum ad Philippenses epistolae subjunxisse: sed quas modo habemus vel ab Ignatio scriptas, vel a Polycarpo [Col. 0104A] editas fuisse, non admittunt, quod multa ipsorum judicio contineant, quae fieri non potest ut epistolae vere ab Ignatio scriptae habuerint. Hac responsione Dallaeus ⁜ (1) Polycarpiani testimonii vim elevare conatur, qui etiam ab impostore confictas, genuinis Ignatii et a Polycarpo laudatis epistolis similes aliqua re fuisse largitur. Basnagius, qui sancto Ignatio, quae modo sub ejus nomine circumferuntur, non secus ac Dallaeus, abjudicat, quod multa contineant quae fieri non potest, ut epistolae vere ab Ignatio scriptae habuerint: cur non eidem, ubi de Perpetuae revelationibus agebatur, orbitae institit? An non minoris temeritatis fuisset, admittere quidem fuisse Perpetuam coelestibus in carcere visionibus recreatam, sed easdem esse pernegare, quas editor montanista [Col. 0104B] vulgavit, quod multa contineant quae fieri non potest ut immissae catholicis martyribus revelationes habuerint? Id, inquam, annon minoris temeritatis fuisset, quam montanismi catholicos martyres reos agere? Largiri etiam facile potuisset, quas ab impostore confictas existimaret Perpetuae et Saturi visiones, iisque in ore famae tunc versabantur, similes aliqua re fuisse, sed non easdem omnino quod ejus emunctissimis naribus quae modo exstant, Montanistarum redoleant officinam.

Denique juxta hypothesim, quam in hoc capite persequor, quod montanismum reapse Perpetuae et Felicitatis Acta redoleant, illud etiam largiri quis facile posset, Perpetuam et Saturum suas in carcere scripsisse revelationes; sed cum casu quodam, antequam [Col. 0104C] vulgarentur, in manus hominis Montani superstitionibus implicati venissent, eas illum ad arbitrium interpolasse, et quibusdam in locis, ut magis libuit, figmentis haereticis inquinasse. In interpolatorem proinde, non autem in sanctos martyres, esse refundenda quae montanismum criticis peritioribus saperent.

• [Col. 0104D] I. Nihil in nostrorum martyrum Actis reapse occurrere quod Montani redoleat officinam.
• II. Sanctus Justinus M. sui temporis prophetas cum veteribus comparat. Unde conficitur non minori quam illos fiducia propheticum spiritum usurpasse.
• III. De Montanistarum initiis. Nullus vetustissimorum scriptorum montanistas ideo pro falsis prophetis habuit, quod veluti ad arbitrium Spiritus Sancti revelationibus uterentur.
• IV. De charismatum per haec tempora varietate et copia insigne sancti Irenaei testimonium.
• V. Quam praesto fuerit veteribus Christianis, ad [Col. 0105A] coercendos abigendosque daemones, virtus Spiritus sancti.
• VI. Potamiaenae, non minus quam Perpetuae, memorabile exemplum.
• VII. Quantum Cypriani vita visionibus ac revelationibus abundaverit, ex ejus epistolis, et Pontio diacono ostenditur.
• VIII. Aliorum martyrum Acta iisdem Spiritus sancti donis referta.
• IX. Perpetuae et sociorum martyrum aevo charismatum fontem, magis quam Cypriani temporibus exundasse.

I. Quum, ut saepius dixi, quae capite praecedenti in medium produxi, non in eam mentem accipi velim, [Col. 0105B] quasi Actorum γνησιότητα in controversiam vocare, aut eorumdem editorem, etsi montanistam, in fraudis suspicionem adducere, in animo habeam: alia nunc vobis via, Augustino etiam duce, capessenda dandaque opera est ut omnem a Perpetuae visionibus, etiam prout in Actis referuntur, montanismi suspicionem amoliamur. Ut enim Acta nullis Montanistarum commentis inquinata esse negemus, et Perpetuae revelationes aliquid habere, quod Montani scholam officinamque redoleat, Ecclesiae auctoritas facit, quae non heri, aut nudiustertius, sed ab antiquis temporibus, ut ex Augustino constat ⁜ (1) , publicam eorum lectionem approbavit. Facit etiam auctoritas Patrum, qui nihil a fide alienum, nihil indecorum, nihil denique, quod Montanistarum redoleat officinam, in iis [Col. 0105C] ipsis Perpetuae revelationibus subodorati sunt quibus modo suspicio imprudentissime aspergitur. Non erant Patres in rebus fidei subodorandi adeo obesis naribus, ut non statim bonum Christi odorem, et coelestium charismatum fragrantiam ab haereticarum fabularum, ineptiarumque foetore discernerent. Non modo nullus ostendi potest haereticus martyr, quem pro catholico Patres coluerint, sed neque etiam ulla catholicorum martyrum, acta haereticis fabulis inquinata, quorum ad fidelium aedificationem publicam in Ecclesia lectionem esse voluerint. Ut boni pastores solliciti admodum erant, ut a noxiis atque inutilibus herbis oves averterent suas: neque credimus fraudem nulli per tot saecula animadversam, nunc tandem Basnagio suboluisse. Enitendum est igitur, ut [Col. 0105D] injectas antiquis hisce et probatis veterum Patrum calculo monumentis haereticae pravitatis maculas detergamus, et inde etiam conflatam sanctis martyribus sceleris hujus invidiam depellamus. Quod me facile consecuturum esse confido, singula quaeque ad examen revocando, et ad severiores critices regulas expendendo, quae Basnagium in pravam hanc de sanctis martyribus opinionem adduxerunt. Primum, ut vidimus, inter insita et ex ipsis Actis et Perpetuae verbis collecta, adversus Martyres argumentum repetit ex eo quod initio capitis quarti Perpetua narrat in haec verba: «Tunc dixit mihi frater meus: [Col. 0106A] Domina soror, jam in magna dignitate es, et tanta ut postules visionem, et ostendatur tibi an passio sit, an commeatus. Et ego quae me sciebam fabulari cum Domino, cujus beneficia tanta experta eram, fidenter repromisi ei dicens: Crastina die tibi renuntiabo.» Eo, inquit Basnagius, se modo Perpetua gerit; quasi Spiritum sanctum veluti monile quoddam in arca inclusum sua haberet ad nutum, ejus illustrationibus, quando vellet, usura ad arbitrium; recitatisque superioribus verbis, miram, subjungit, fiduciam et sola Montanistarum familia dignam!

Hoc argumento facile me expedirem; si innumera huc afferrem similis, si non etiam majoris fiduciae exempla, non modo ex recentiorum sanctorum historiis; sed e Theodoriti quoque historia religiosa, e [Col. 0106B] Gregorii Dialogis, ex Joannis Moschi Prato spirituali, et aliis hujusmodi quinti, sexti ac sequentium saeculorum voluminibus coacervata. At quoniam mihi cum ejusmodi hominibus quaestio est, qui id generis monumentis omnem temere fidem abrogant, haec in praesentiarum missa faciam, et ad alia me exempla testimoniaque convertam, quibus ii tantum refragari audeant, qui aut christianam religionem ludibrio habent, aut nullam penitus religionem colunt. Non est tamen cur a me aliquis exspectet ut omnia huc conferam coelestium visionum, propheticarum revelationum, aliorumque divinorum charismatum exempla quibus Ecclesia plurimum fuit tribus prioribus saeculis illustrata. Quamquam enim id multum juvaret ut intelligeremus, unde Perpetuae animum tanta [Col. 0106C] fiducia incesserit (ex summa videlicet per ea tempora coelestium donorum ubertate, et pene quotidiano et communi, ac quibusvis justis exposito divinorum charismatum usu), attamen quia bene longam eruditamque de Visionibus ad Epistolam VIII Cypriani dissertationem texuit Henricus Dodwellus inter Protestantes non infimi subsellii theologus, in qua veterum Patrum, initio sumpto ab apostolicis ad Cyprianum usque loca omnia in quibus de visionibus agunt, adversus eos asseruit ac vindicavit «qui, ut ait, quae legunt in illius saeculi auctoribus de visionibus, ea ad Montanum trahunt atque Montanistas;» ideo hoc ego labore in praesentia supersedebo, sed ea dumtaxat cum ex antiquorum Patrum scriptis seligam testimonia, tum ex martyrum sinceris Actis probatisque [Col. 0106D] historiis exempla quae ad meum institutum propius accedere videbuntur, et ex quibus facile possit intelligi, Montanistarum familiae propriam non fuisse miram illam Perpetuae fiduciam, qua futuri eventus revelationem fratri spopondit.

II. Notanda sunt autem imprimis quaedam Justini martyris loca ex Dialogo cum Tryphone, in quo, ut Eusebius advertit ⁜ (1) : «Prophetiae dona adhuc sua aetate in Ecclesia viguisse, scribit.» Sed quomodo viguerint, productis sancti martyris testimoniis compertum magis habebimus atque exploratum. Ita [Col. 0107A] enim ait ⁜ (1) : «Apud nos enim huc usque etiam prophetica exstant dona, unde et vos intelligere debetis quae olim in genere vestro fuere, ea esse in nos translata.» Et infra, quam perspicuum esse docet, et in omnium oculis positum, nullum tum amplius exstare in Judaeorum gente prophetam: tam palam esse omnibus, ac manifestum, esse revera inter Christianos non viros tantum, sed etiam feminas, prophetiae spiritu, secundum Joelis vaticinium afflatos ⁜ (2) : «Ita ut in genere vestro non amplius more veteri prophetae futuri essent: quod et oculis ipsi vestris cernere potestis. Post illum namque nullus omnino apud vos natus est propheta.» Et paulo post ⁜ (3) : «Est apud nos videre et feminas et masculos dona a Spiritu Dei habentes.» Hoc Justini martyris testimonio [Col. 0107B] falsi imprimis convincitur Basnagius, dum ait ⁜ (4) , in Novo Testamento de solis Philippi evangelistae filiabus referri quod a numine actae oracula funderent. Nam sanctus Justinus promiscuum, et commune fuisse tradit masculis et feminis prophetiae domum. Quamquam et illud non admodum verosimile videatur, Philippi filias, quamvis, ut scribit ad Victorem Polycrates ⁜ (5) , in Asia consenuerint, ad id usque temporis pervenisse. Asterius quoque Urbanus inter novi Testamenti catholicos prophetas, ut quos dicat nihil ad Montanistas pertinuisse, μηδὲν αὐτοῖς προσήκοντας, praeter Philippi filias, Ammiam quamdam philadelphensem recenset, spiritu, ut Montanistae jactarent, quod ⁜ (6) «post Quadratum et Ammiam philadelphensem mulieres illae Montani in [Col. 0107C] prophetiae gratiam successerant.» In hos itaque novi Testamenti non prophetas modo, sed etiam prophetissas translata fuisse docet Justinus, prophetica dona quibus olim synagoga inclaruerat; idque tanta perspicuitate atque evidentia, ut Judaeos ipsos hujusce rei testes appellet. Quod utique argumento est, non minori copia, atque ubertate sese novis hisce prophetis, quam antiquis, prophetiae spiritum infudisse. Jam vero an non eo se modo veteris Testamenti prophetae gerebant, quasi Spiritum Sanctum veluti monile quoddam in pectore suo, ut in arca inclusum, sua haberent ad nutum, ejus illustrationibus usuri ad arbitrium? Annon de futuris eventibus a populo requisiti, eadem plane fiducia, qua Perpetua, se illi, crastina die, aut post breve tempus renuntiaturos [Col. 0107D] spondebant? Quid ergo mirum, si novi Testamenti prophetis, ut Agabo, Silae, Quadrato, Polycarpo et prophetissis, ut filiabus Philippi, Ammiae [Col. 0108A] philadelphensi et deinde Perpetuae adeo familiarem fuisse dicamus, ut a Christianis interrogati, haec fiducia responderint: «Cras vobis renuntiabimus»: prophetae scilicet, aut prophetidis appellationem, non illi olim, aut illae tulisse videntur, qui semel tantum aut iterum prophetica fudissent oracula, sed qui prophetico spiritu familiariter, et pene dixerim ad arbitrium uterentur. Alioquin cum prophetica dona tanta olim in Ecclesia copia exundarent, cur aliqui tantum nec magno sane numero prophetae κατ` ἐξοχὴν dicti fuissent, ut quos Asterius apud Eusebium loco saepius laudato recenset, et Polycarpus dictus Ecclesiae Smyrnensi διδάσκαλος ἀποστολικὸς, καὶ προφητικός ⁜ (1) , Doctor apostolicus et propheticus?

III. Non longe post Justini martyrium montanisticae [Col. 0108B] factionis initia videntur esse collocanda, si, ut Ruinartius ⁜ (2) et alii volunt, anno CLXVII aut etiam serius sanctus martyr occubuit. Anno enim CLXXVII, quo Lugdunenses martyres passi sunt, nefariae sectae fundamenta, ut Eusebius refert, jacta jam fuerant. Principio, ut ex eodem Eusebio constat, varia fuit eorum fortuna: alii eos ut veros prophetas celebrabant, alii quid de illis statuerent ancipites haerebant, adeo ut aliarum quoque ecclesiarum, et praesertim Gallicanae, de hac nova prophetia sententiam per litteras Asiani rogarint. Causam vero cur non statim ab omnibus repudiarentur, hanc fuisse tradit Eusebius, quod cum adhuc in Ecclesia divinae gratiae charismata affluerent, haud insolens videbatur, eos quoque, qui austerum vivendi genus extrinsecus consectabantur, [Col. 0108C] coelestibus charismatis abundare: «Cum Montanus, inquit Eusebius ⁜ (3) , et Alcibiades ac Theodotus tunc primum in Phrygia, opinione hominum, tamquam prophetae celebrari coepissent; (multa quippe divinae gratiae miracula in pluribus ecclesiis etiam tum fieri solita fidem plurimis faciebant, eos quoque prophetare), cumque illorum hominum causa dissensio orta esset, qui in Gallia erant fratres, privatum de his judicium suum, religiosum imprimis et cum recta fide consentiens, rursus eidem epistolae subjunxerunt, prolatis interfectorum apud se martyrum variis epistolis quas illi dum in vinculis adhuc essent, partim ad fratres in Asia et Phrygia degentes, partim ad Eleutherum Romanae urbis episcopum scripserant, pro pace Ecclesiarum [Col. 0109A] quasi legatione fungentes.» Haec de Montanistarum initiis Eusebius; ex quibus nemo non facile intelligit, eam per haec tempora in Ecclesia fuisse divinorum charismatum ubertatem, ut ex eo firma conjectura capi non posset, aliquos e prophetarum albo expungendos esse, quod cum magna fiducia propheticum spiritum usurparent. Ejusdem libri capite decimo sexto et seqq. aliquot illius aevi scriptores memorat, qui Montanistas gravissimis scriptis exagitarunt, ut Apollinarem Hieropolitanum, Asterium Urbanum, Miltiadem, Apollonium, Serapionem, Aelium, Publium Julium Develti Coloniae Thraciae episcopum, et ex quibusdam longas bene ῥήσεις affert, in quibus cernere est, quo signorum genere veteres illi Patres adulterinum Montani spiritum deprehenderent. Praeter [Col. 0109B] pravos eorum mores, et vaticiniorum falsitatem illud imprimis, ut supra vidimus, novis hisce prophetis objecerunt, quod velut arrepticii, subito quodam furore ac mentis excessu concussi, insana quaedam et importuna atque aliena proloquerentur, praeter morem atque institutum Ecclesiae a majoribus traditum, et continua deinceps successione propagatum. Nullibi autem id illis opposuisse legimus, quod Perpetuae Basnagius opponit, eamque propterea uti montanistam traducit, quod coelestes revelationes cum magna fiducia praestolarentur. Nullum certe vir eruditus afferre poterit veterum Patrum testimonium, quo demonstret magnam illam, quam in Perpetua miratur, fiduciam montanisticae familiae fuisse propriam: qua ergo fuisse potius fiducia, ne dicam [Col. 0109C] temeritate et audacia, hoc esse voluit in sanctissima femina montanistici spiritus argumentum?

IV. His eisdem temporibus pietatis et eruditionis laude florebat imprimis Irenaeus. Ex secundo ipsius adversus Haereses libro insignem locum affert Eusebius, in quo «Divinae, inquit ⁜ (1) , admirandaeque [Col. 0110A] virtutis specimina adhuc sua aetate in quibusdam ecclesiis superfuisse, testatur his verbis: Tantum abest, inquit (C. 57) , ut mortuum excitent per orationem, quemadmodum Dominus et Apostoli fecerunt, sed et saepenumero inter fratres tota simul unius loci ecclesia ob aliquam necessitatem id flagitante cum jejuniis multis et orationibus, reversa est in corpus anima defuncti, et sanctorum precibus hominis vita donata est.» Et aliquanto post: «Quod si, inquit, simulatione quadam ac praestigiis haec Dominum fecisse dicturi sunt, ad Prophetarum oracula eos deducentes, ex illis demonstrabimus cuncta de ipso ita praedicta et gesta esse certissime, eumque esse Filium Dei. Unde etiam in ejus nomine quotquot veri sunt ejus discipuli, accepta ab eo gratia, [Col. 0110B] ad salutem atque utilitatem reliquorum omnium ea faciunt, prout unusquisque ipsorum ab eo munus acceperit. Alii enim daemonas expellunt certissime ac verissime, adeo ut qui hujusmodi malis spiritibus liberati sunt, saepe fidem amplectantur, et in Ecclesia permaneant. Alii praescientiam futurorum, et visiones sortiti sunt, et propheticas praedictiones. Alii infirmos per impositionem manuum curant, ac pristinae sanitati restituunt. Sed et mortui aliquoties, ut supra diximus, excitati sunt, et pluribus deinceps annis nobiscum remanserunt. Quid plura? non potest numerus iniri donorum, quae per universum orbem Ecclesia a Deo accipiens in nomine ejus qui sub Pontio Pilato crucifixus est Jesu Christi, quotidie ad opitulationem gentium operatur, nec fallens quemquam, [Col. 0110C] nec pecuniam corradens. Ut enim gratis accepit a Deo, sic etiam gratis ministrat.» Idem, inquit Eusebius, in alio loco ita scribit: «Sicuti multos ex fratribus audimus in Ecclesia, qui prophetiae dona consecuti sunt, et omni linguarum genere per Spiritum loquuntur, et ad hominum utilitatem occulta in lucem proferunt, atque arcana Dei mysteria exponunt. Ex his igitur apparet multiplicem donorum spiritualium varietatem ad illa usque tempora penes eos, qui digni essent, permansisse.» Cum res Ecclesiae id temporis ita se haberent, et tanta esset divinorum charismatum varietas et copia, ut neque eorum iniri numerus posset, et quotquot essent ἀληθῶς αὐτοῦ μαθηταί, «veri ejus, id est Christi discipuli» propheticis donis abundarent, et vel mortuos [Col. 0110D] excitarent, vel daemones ejicerent, aut futura praeviderent, aut occulta cordium penetrarent, aut infirmos per impositionem manuum sanitati restituerent, aut omni genere linguarum per Spiritum loquerentur; an non imprudenter illi faciunt, qui res Christianorum illius temporis ex praesenti rerum statu [Col. 0111A] metientes, tantopere mirantur, quod sancta femina ἀληθῶς αὐτοῦ μαθήτρια, adeoque divinis hisce charismatis assueta, ut quae se «sciebat fabulari cum Domino,» cunctis jam terrenis affectibus exsoluta, et in ipsa martyrii expeditione, eam sibi sumpserit de divina dignatione fiduciam, «cujus beneficia tanta experta erat,» ut fidenter se fratri renuntiaturam spoponderit, an passio futura esset an commeatus? Id Basnagii judicio longe est ab istorum temporum moribus: sed annon longius est etiam ab hodierna consuetudine, quod tunc πολλάκις, «saepenumero inter fratres» factum esse testatur Irenaeus, quod «tota simul unius loci Ecclesia ob aliquam necessitatem id flagitante cum jejuniis multis et orationibus, reversa sit in corpus anima defuncti, et sanctorum [Col. 0111B] precibus hominis vita donata sit?»

V. Sed ut intelligat Basnagius, qua fiducia veteres Christiani divina haec charismata et virtutes administrarent, audiat quae Tertullianus jactet de illorum in daemones imperio ⁜ (1) : «Edatur hic aliquis sub tribunalibus vestris, quem daemone agi constet: jussus a quolibet christiano loqui spiritus ille, tam se daemonem confitebitur de vero, quam alibi deum de falso. Aeque producatur aliquis ex iis qui de Deo pati existimantur, qui aris inhalantes numen de nidore concipiunt, qui ructando conantur, qui anhelando profantur. Ista ipsa virgo coelestis pluviarum pollicitatrix, iste ipse Aesculapius medicinarum demonstrator, alias demorituris Socordio, et Denatio et Asclepiodoto subministrator, nisi se daemones [Col. 0111C] confessi fuerint, christiano mentiri non audentes, ibidem illius christiani procacissimi sanguinem fundite. Quid isto opere manifestius? Quid hac probatione fidelius? Simplicitas veritatis in medio est. Virtus illi sua assistit: nihil suspicari licebit, magia aut aliqua ejusmodi fallacia fieri dicetis, si oculi vestri et aures permiserint vobis. Quid autem injici potest adversus id quod ostenditur nuda sinceritate?» Annon haec magna fiducia; de cujusvis christiani sanguine cum tyrannis transigere, si non ad arbitrium et quam maluerit in daemonas exerceat potestatem? An istam quoque fiduciam sola Montani familia dignam, Basnagius dicere audebit, quod huic sectae Tertullianus fuerit addictus? At nullus hic ejusmodi cavillationibus locus; non hic de occultis privatisque [Col. 0111D] visionibus aut revelationibus agitur, sed de re cujus publicum, et sub ipsis ethnicorum magistratuum tribunalibus, exhibetur experimentum; et christianae religionis decus et christiani hominis sanguis in discrimen vocatur, nisi signum oblatum ex sententia processerit. Annon vero ita se gerit, ita loquitur Tertullianus, quasi Spiritum sanctum ad coercendos et subjiciendos sibi daemones, veluti monile quoddam in arca inclusum sua Christiani haberent ad nutum, ejus virtute ac potestate, quando vellent, usuri ad arbitrium? Unde autem Christianis tanta fiducia, nisi ex quotidiano id genus virtutum experimento? «Christum [Col. 0112A] timentes,» subjungit laudatus auctor, «et Deum in Christo, subjiciuntur servis Dei et Christi. Ita de contactu, deque afflatu nostro . . . . . . etiam de corporibus nostro imperio excedunt inviti et dolentes, et vobis praesentibus erubescentes.» Libro autem de Corona milit. hoc spiritu, hac vitute non clericos modo aut insigniores Christianos, sed quosvis promiscue, etiam laicos, praeditos fuisse, clare et aperte significat, dum Christianos, illos utique quibus ex Ecclesiae catholicae disciplina militare licebat, a suscipienda vel exercenda militia hoc inter caetera argumento deterret, quod militibus noctu pro daemonum templis excubandum esset, in quos Christianus interdiu imperium exercebat, quosque exorcismis fugabat ⁜ (1) : «Et quos interdiu exorcismis fugavit, [Col. 0112B] noctibus defensabit, incumbens et requiescens super luncho quo perfossum est latus Christi.» Cui, ut vidimus, concinit Irenaeus qui veros Christi discipulos, nulla distinctione adhibita, hac, ait, inter caetera dona praeditos fuisse potestate, ut daemones expellerent βεβαίως καὶ ἀληθῶς. Et utroque antiquior Justinus ipsos ethnicos harum virtutum testes appellat, ut quae sub ipsorum oculis et palam ederentur ⁜ (2) : «Hoc ipsum ex his, quae sub aspectu vestro sunt, intelligere potestis. Complures siquidem daemonum intemperiis correptos homines per orbem omnem et hanc vestram urbem, quos alii adjuratores et incantatores et venefici vestri curare non potuerunt, permulti hominum nostrorum, Christianorum, inquam, per nomen Jesu Christi sub Pontio Pilato crucifixi [Col. 0112C] adjurantes sanarunt, atque etiam nunc sanant exarmantes atque exigentes ab hominibus, qui illos obsederunt daemones.» Et in dialogo cum Thryphone ⁜ (3) : «Opitulatorem namque ipsum et redemptorem nominamus, cujus etiam nominis potentiam daemones tremunt et reformidant, et hodie quoque illi per nomen Jesu Christi crucifixi sub Pontio Pilato qui Judeae procuratorem egit, adjurati nobis parent.» Et rursum: «Et nunc nos, qui in crucifixum sub Pontio Pilato Jesum Dominum nostrum credimus, daemonia cuncta, spiritusque malignos adjurantes, sub potestate eos nostra subditos habemus.» Non minori quam Tertullianus fiducia magnus hac de re loquitur Athanasius, quamvis quarto saeculo, non eadem qua [Col. 0113A] tertio ineunte, ubertate haec spiritus Sancti charismata redundarent ⁜ (1) : «Haec autem quae dicimus, non in solis verbis consistunt, sed ipsa etiam experientia praeclarum veritati dat testimonium. Accedat itaque quisquis voluerit, ac virtutis insignia in Christi virginibus, nec non in adolescentibus, qui castimoniam profitentur immortalitatisque fidem in tanto Christi martyrum choro contempletur. Veniat, et quisquis ea quae diximus experiri cupit, atque in mediis ipsis daemonum praestigiis, et oraculorum fallaciis ac magiae prodigiis, signo crucis quae apud ipsos ludibrio est, utatur solumque Christum nominet: mox videbit quam cito per ipsum fugentur daemones, cessent oracula, ars omnis magica veneficiaque evanescant.» Si non est incredibile veteres Christianos [Col. 0113B] tantam exercuisse adversus daemones potestatem, et ad malignos spiritus coercendos, Spiritus Sancti virtutem, veluti gladium a femore pendentem habuisse ad nutum, eum quando vellent, exerturos ad arbitrium: cur incredibile videtur feminam divino spiritu plenam ita se gessisse, quasi ipsum veluti monile quoddam in pectore suo ut in arca inclusum habuisset ad nutum, ejus illustrationibus quando vellet usura ad arbitrium? Non video quid huic argumento reponi possit. Non nititur incertis aut obscuris exemplis, non dubiis aut forte conflictis revelationibus, non vagis vulgi rumoribus, aut traditionibus, sed palam et in omnium oculis rerum gestarum fide, clarissimis monumentis contestata consignataque. Spiritus Sancti virtute ad comprimendos [Col. 0113C] daemones veteres Christiani ad arbitrium utebantur. «Quid hoc opere manifestius?» Cur igitur candidata martyrii Spiritus Sancti illustrationes ad arbitrium impetrare non potuit? «quid hac probatione fidelius? simplicitas veritatis in medio est: virtus illi sua assistit; nihil suspicari licebit,» non montanismum aut fanatismum, aut aliquid hujusmodi.

VI. Eadem qua Perpetua, Severi persecutione, sancta Potamiaena inter Alexandrinos hujus temporis martyres celeberrima, sublata est, cujus non solum exstat apud Eusebium illustris apparitio, sed insignis in Deum fiduciae exemplum, non minus quam illud Perpetuae admiratione dignum. Eusebii verba pro more subjiciam ⁜ (2) : «Protinus igitur judicis sententia [Col. 0114A] damnatam, Basilides unus ex apparitoribus ad supplicium adducit. Cumque vulgus eam vexare, et obscoenis verbis illudere ei conaretur, Basilides quidem eos qui contumeliam virgini faciebant absterrens propellebat, multaque misericordiae et humanitatis erga illam praebebat indicia. Illa vero benignitatem hominis erga se libenter amplectens, bono animo eum esse jussit: se namque post obitum salutem ipsius a Domino impetraturam, et collata in se beneficia brevi remuneraturam esse . . . . . . . Et hujusmodi quidem certamen nobilissima virgo decertavit. Brevi autem postea Besilides . . . . . . Christianum se esse, idque palam profiteri . . . . . . Cumque quidam in Domino fratres eum adiissent, et causam subitae illius atque insperatae conversionis interrogarent, dixisse [Col. 0114B] fertur, Potamiaenam tertio post martyrium die, noctu sibi assistentem coronam capiti suo imposuisse dixisseque se ipsius causa Dominum orasse, atque id quod petierat impetrasse: nec diu postea ipsum ad superos migraturum. Posthaec signaculo Domini a fratribus accepto, postridie Christum gloriose confessus, capite truncatus est.» An minori fiducia Basilidi salutem, et beneficiorum certam remunerationem Potamiaena spopondit, quam Perpetua Saturo futuri eventus praedictionem? Annon ita quoque Potamiaena se gerit, quasi divinae praedestinationis ordinationes in numerato haberet, aut post mortem divinorum consiliorum arbitra futura esset, gratiae per se victricis auxiliis usura ad arbitrium, per quae Basilidi Christus donaret, «non solum ut crederet [Col. 0114C] in eo, sed etiam ut pateretur pro eo?» Si brevi Potamiaena fore speravit ut suae pro Basilide preces exaudirentur, cur non in eamdem spem Perpetua quoque potuit adduci? Si laudi Potamiaenae datur, quod certam fecerit Basilidi futurae salutis spem: cur vitio Perpetuae vertitur, quod certam Saturo spem injecerit futurae revelationis? Si Potamiaenae prophetiam nemo umquam in montanismi suspicionem adduxit, cur similem Perpetuae prophetiam in invidiam montanismi trahemus. Quid enim differunt? «Bono animo esto, post obitum impetrabo tibi salutem;» et: «Crastina die tibi renuntiabo?»

Extincta Severi persecutione, pax diuturna successit, ad Decium usque, nisi Maximi persecutione, quae tamen brevis et localis fuit, non interrupta. Hoc [Col. 0115A] temporis intervallo visiones et revelationes in Ecclesia non defuerunt, ut aliquibus exemplis constat, quae uti insigniora, et ad publicum Ecclesiae statum, et ad publicas item personas atque imprimis celebres pertinentia, historiae suae Eusebius inseruit. Cujusmodi fuerunt illae quibus Alexander in Hierosolymorum antistitem electus est ⁜ (1) , et qua sanctus Fabianus Ecclesiae Romanae pontifex renuntiatus ⁜ (2) ; sed eas praetereo, quod nihil ferme cum nostro argumento commune habeant, ut illas etiam Dionysii Alexandrini, quas idem Eusebius refert ⁜ (3) , in quibus praesenti causae non multum videtur esse praesidii.

VII. Ad Cyprianum itaque veniam, quo nemo magis ita se gessit, quasi Spiritum anctum, veluti [Col. 0115B] monile quoddam in arca inclusum sua, habuisset ad nutum, ejus illustrationibus, quando vellet, usurus ad arbitrium. Duo autem in ejus revelationibus ac visionibus spectanda sunt: earum scilicet varietas atque frequentia, et quam inde concepit sanctissimus juxta, ac prudentissimus vir de divina dignatione et familiaritate fiduciam. Ut autem haec diligentius lector atque commodius animadvertat, eas hic sancti Martyris visiones exponere visum est, iisdem verbis quibus ab ipso suis in epistolis referuntur. Epistola undecima, alias juxta Pamelii editionem octava, nihil ferme habet praeter visiones atque revelationes. Scripta est e secessu presbyteris et diaconibus, hortaturque illos ad preces assidue fundendas; unde Augustinus ejus in lib. IV de Baptismo [Col. 0115C] mentionem faciens, hunc illi titulum dedit: «Ad Clericos, de precando Deo.» Deciana persecutio saevissime id temporis grassabatur: impulsum autem se fuisse dicit divinis praesertim revelationibus ad scribendum: «Nam quod, inquit, magis suasit et compulit, ut has ad vos litteras scriberem, scire debetis (sicut Dominus ostendere et revelare dignatur) dictum esse in visione: Petite et impetratis. Tunc deinde praeceptum plebi assistenti, ut pro quibusdam personis designatis sibi peterent. In petendo autem fuisse dissonas voces, et dispares voluntates: et hoc vehementer displicuisse illi qui dixerat: Petite et impetratis, quod plebis inaequalitas discreparet, nec esset fratrum consensio una, et simplex et juncta concordia.» Unanimitatis hujus [Col. 0115D] pacisque inter fratres, et concordiae defectus causam fuisse subjungit grassantis persecutionis, quam sibi longe antequam decerneretur sequenti visione ostensam fuisse, testatur: «Imo vero nec venissent fratribus haec mala, si in unum fraternitas fuisset animata. Nam, et illud ostensum est, quod sederet paterfamilias sedente sibi ad dexteram juvene, qui juvenis anxius, et cum quadam indignatione subtristis, maxillam manu sustinens, moesto vultu sedebat. [Col. 0116A] Alius vero in sinistra parte consistens, rete portabat, quod se mittere, ut circumstantem populum caperet, minabatur; et cum miraretur quid hoc esset, ille, qui vidit, dixit ei: Juvenem qui ad dexteram sic sederet, contristari et dolere quod praecepta sua non observarentur: illum vero in sinistra exultare, quod sibi daretur occasio, ut a patrefamilias potestatem sumeret saeviendi. Hoc prius longe ostensum est, quam tempestas vastitatis hujus orietur. Et vidimus impletum quod fuerat ostensum.» Sicuti pacis tempore futuram persecutionem, ita saeviente persecutione, brevi futuram pacem in visione pariter intellexit, de qua in eadem epistola ita scribit. «Denique ad minimum famulum suum, et in delictis licet plurimis constitutum et dignatione ejus indignum, [Col. 0116B] tamen illic pro sua circa nos bonitate, mandare dignatus est: Dic illi, inquit, securus sit, quia pax ventura est. Sed quod interim morula est, supersunt adhuc aliqui qui probentur.» Neque tamen de fundendis assidue precibus, sed de aliis quoque pietatis operibus, et religionis officiis, supernis revelationibus admonitum se fuisse testatur: «Sed et de victu parco, et sobrio potu divinis dignationibus admonemur, etc.» Adeo vero de vaticiniorum suorum futuris eventibus sanctissimus praesul securus erat, ut quamvis nullus adhuc optatae tranquillitatis radius appeteret, jussit tamen has litteras promulgari, et per clerum ad quem scriptae fuerant, plebi quoque communicari: «Dissimulare haec singula, et apud conscientiam meam solus occultare non debui . . . . . . . [Col. 0116C] Nec ipsi utique apud vos hanc epistolam teneatis occultam, sed legendam fratribus suggeratis.» Sed ab omni pacis spe tam longe aberat afflictae plebis animus, ut nullam plerique gravissimi pastoris litteris, ac revelationibus fidem accommodarint: quam eorum incredulitatem in principio libri de Lapsis reprehendit, ab eo conscripti post redditam Ecclesiae ob insperatum ac repentinum Deciorum interitum tranquillitatem: «Pax ecce, dilectissimi fratres, Ecclesiae reddita est, et, quod difficile nuper incredulis ac perfidis impossibile videbatur, ope atque ultione divina securitas nostra reparata est.»

Non minus visionibus abundat epistola novissimae editionis decima sexta, ad Pamelii numeros decima, quin plures et varias, paucioribus tamen verbis, complectitur: [Col. 0116D] «Castigare nos itaque divina censura, nec noctibus desinit, nec diebus: praeter nocturnas enim visiones, per dies quoque impletur apud nos Spiritu Sancto puerorum innocens aetas, quae in exstasi videt oculis, audit et loquitur ea quibus nos Dominus monere et instruere dignatur. Et audietis omnia, quando ad vos reducem me Dominus fecerit, qui ut secederem jussit. Interim temerarii et incauti et tumidi quidam inter vos, qui hominem non cogitent, vel Deum timeant; scientes quoniam si ultra in iisdem perseverarint, utar ea admonitione qua me uti Dominus jubet, ut interim prohibeantur offerre.» Quis haec legens Cypriano nostro praeclarum illud non adscribat elogium, quod a Polycrate Melitoni [Col. 0117A] Sardensi longe antea tributum fuerat ⁜ (1) : Τὸν ἐν ἁγίῳ Πνεύματι πάντα πολιτευσάμενον, «qui Spiritu Sancto afflatus cuncta gessit. «Unde» eum a plerisque nostrorum prophetam fuisse» habitum, ex Tertulliano «in septem libris quos scripsit adversus Ecclesiam pro Montano,» refert Hieronymus ⁜ (2) . At haec omnia in Cyprianum nostrum non minus quadrant: quid enim persecutionis tempore ab eo gestum, quod non Spiritu Sancto afflatus perfecerit? Ut plebem suam ad futurum bellum expediret longe antequam exardesceret, divina illud revelatione praesensit. Indicto bello, ut latebras quaereret, et persecutionem declinaret, Deum auctorem habuit; neque ut ipsemet et Pontius diaconus in ejus Vita testantur, sine divina revelatione secessit. Orta tempestate, [Col. 0117B] quibus aut virtutum exercitationibus superanda esset, aut pietatis officiis tranquillitas impetranda, divina item revelatione cognovit. Futuram pacem non minus quam proximum bellum, divina pariter revelatione praenovit. Qua erga lapsos disciplina uti deberet, et nocturnis ipse visionibus et diurnis, innocentum puerorum raptibus et excessibus intellexit. Qua item in incautos quosdam ac temerarios presbyteros censura deberet animadvertere, a Deo similiter per apertam et manifestam admonitionem accepit. Assiduis hisce Spiritus sancti donis ac muneribus fretus, ad reditum quoque suum supernam revelationem praestolabatur: «Et audietis omnia, quando ad vos reducem me Dominus fecerit, qui ut secederem jussit:» quam illi non defuisse [Col. 0117C] postea dicemus.

Interim, antequam e secessu Carthaginem remearet, Aurelium et Celerinum gloria confessionis insignes in clerum cooptavit. Id vero non sine consuetis visionibus ac divinis revelationibus factum est. Nam cum illorum temporum usus haberet, ut ordinationes clericae non sine plebis testimonio, et totius cleri suffragio celebrarentur; cur illos absens in clerum provexerit, hanc, de Aurelio loquens, affert rationem, quod humano testimonio non indigeret, qui divino probatus fuerat suffragio ⁜ (3) : «In ordinationibus clericis, fratres charissimi, solemus vos ante consulere et mores ac merita singulorum communi consilio ponderare; sed exspectanda non sunt testimonia humana, cum praecedunt divina suffragia. Aurelius [Col. 0117D] frater noster, illustris adolescens, a Domino jam probatus, etc.» Et epistola sequenti de Celerini ordinatione loquens, eam quoque per spiritum prophetiae, nec sine visionibus ac revelationibus peractam fuisse testatur. «Cum enim, inquit, consentire dubitaret, Ecclesiae ipsius admonitu et hortatu in visione per noctem compulsus est, ne negaret nobis suadentibus, cui plus licuit, quae et coegit.»

Felicissimus schismatis Carthagine auctor, et quinque presbyteri perditae factionis fomites, quas in [Col. 0118A] sanctissimum virum turbas concitarint, saepius ipse in suis epistolis narrat. Hac de re et de persecutione, quae inde imminebat, divinitus aliquid accepisse, nec coelestem defuisse revelationem, ex his sancti martyris verbis colligunt eruditi: «Persecutio est haec alia, et alia tentatio, et quinque illi presbyteri nihil aliud sunt, quam quinque primores illi qui edicto nuper magistratibus fuerant copulati, ut fidem nostram subverterent, ut gracilia fratrum corda ad lethales laqueos praevaricatione veritatis averterent. Eadem nunc ratio, eadem rursus eversio, per quinque presbyteros Felicissimo copulatos, ad ruinam salutis inducitur.» Videtur, inquit Pamelius, alludere ad visionem quampiam, in qua apparuisse videntur cum magistratibus quinque primores, qui edictum [Col. 0118B] contra episcopos una publicarent. Neque huic interpretationi refragatur Rigaltius, eamdemque manifeste amplectitur Dodwellus ⁜ (1) . Eadem Epistola, modo XLVIII, al. XL, quae ultima est earum quas in secessu conscripsit, quam, ut supra diximus, praestolabatur de reditu revelationem, se jam accepisse, perspicue, ut mihi videtur, luculenterque significat. Primo enim queritur: «quod quorumdam presbyterorum malignitas et perfidia perfecisset ne sibi ad suos ante diem Paschae venire licuisset. Cavebat scilicet ne per minas et per insidias perfidorum major ex suo adventu Carthagine tumultus oriretur, et, cum paci et tranquillitati episcopus providere in omnibus debeat, ipse materiam seditioni dedisse, et persecutionem denuo exacerbasse videretur.» Postea subjungit, [Col. 0118C] hanc esse persecutionem novissimam et extremam tentationem, quae et ipsa, inquit, «cito Domino protegente transibit, ut repraesenter vobis post Paschae diem cum collegis meis.» Annon manifesta habemus et clara propheticae revelationis indicia? Ante Pascha suo se secessu continuit, metuens ne adventu suo materiam seditioni daret, et ne persecutionem denuo exacerbasse videretur: post Pascha tamen certo se rediturum promittit. Sed annon poterat post Pascha idem periculum imminere? Nequaquam: noverat enim cito transituram persecutionis hujus novissimam tentationem. Sed unde id noverat, ut adeo certum promitteret? Non aliunde profecto, nisi ex divina revelatione.

Sublatis Deciis, secundam Cypriani temporibus Ecclesiae [Col. 0118D] persecutionem Gallus et Volusianus intulerunt. Hanc quoque sanctus Cyprianus, antequam saeviret, imo et antequam decerneretur, non una aut altera, sed multis et crebris et manifestis ostensionibus ac visionibus futuram intellexit, et per synodicas secundi concilii Carthaginensis ad Cornelium litteras, non suae tantum, sed etiam Romanae Ecclesiae significavit ⁜ (2) : «Sed enim cum videamus diem rursus alterius infestationis appropinquare coepisse, et crebris atque assiduis ostensionibus admoneamur, ut ad certamen quod nobis hostis indicit, armati et parati [Col. 0119A] simus, plebem etiam nobis de divina dignatione commissam exhortationibus nostris paremus, etc. Postea: «Obtemperandum est namque ostensionibus atque admonitionibus justis, ut a pastoribus oves in periculo non deserantur, etc.» Rursus: «Placuit nobis, Spiritu Sancto suggerente, et Domino per visiones multas et manifestas admonente, quia hostis nobis imminere praenuntiatur et ostenditur, colligere intra castra milites Christi, etc.» His Cypriani verbis haec subjungit Cl. Dodwellus ⁜ (1) : Non credent haec fortasse athei. Sed quid habent quominus fide digna esse censeant? Visiones hic habemus non multas modo, sed et manifestas, eventuque comprobatas; nec id obscura privati cujuspiam fide, sed synodi totius consentiente suffragio, mansurisque, si falsae fuissent, in rei memoriam [Col. 0119B] aeternis monumentis, scriptisque consignatas, «sole, ut Hieronymus ait, clarioribus;» non video quid praeterea velle possent ad rem facti comprobandam, si modo ex aequo judicare vellent, nec fidem prorsus omnem hominibus derogare. Rursus de eadem persecutione ita scribit ad plebem Thibaritanam ⁜ (2) : «Nam cum Domini instruentis dignatione instigemur saepius, amplius et admoneamur; ad vestram quoque conscientiam admonitionis nostrae sollicitudinem perferre debemus. Scire enim debetis, et pro certo credere ac tenere, pressurae diem super caput esse coepisse . . . . . Nec putamus talia esse quae veniunt, qualia fuerunt illa quae transierunt: gravior nunc et ferocior pugna imminet.» Non immerito dubitatur, quomodo Deciana gravior et ferocior futura esset Galli persecutio, [Col. 0119C] cum reapse brevior fuerit, et longe mitior? Hunc nodum ita solvi in Dissert. de Poenit. seu de Capit. absolut. ⁜ (3) . Non futuram modo persecutionem, sed et omnia pariter mala quae non minus Ecclesiae, quam reipublicae impendebant, fuisse Cypriano his visionibus demonstrata, irruptiones scilicet barbarorum, indeque secutas Christianorum aeque ac Gentilium captivitates: et funestissimam luem quae late per imperium Romanum grassata est; cujus mali acerbitatem et innumerabiles strages, cum sanctus ipse Cyprianus, tum Pontius diaconus in ejus vita, tum alii auctores deplorant. Haec igitur aliaeque calamitates cum persecutione conjunctae Galli et Volusiani imperium Deciano longe gravius Christianis effecerunt. Cumque non omnes malorum causae clare et [Col. 0119D] distincte fuissent sancti martyri revelatae, tot quas praeviderat calamitates, et Christianorum funera, ex sola oritura esse persecutione sibi facile persuasit.

Vidimus hactenus quam frequenter et familiares Cypriano fuerint coelestes revelationes: videamus modo in quam sanctus Martyr fiduciam ex earum frequentia fuerit adductus: et annon ipse etiam, haud secus ac Perpetua eo se modo gesserit, quasi Spiritum sanctum, veluti monile quoddam in arca inclusum sua, habuisset ad nutum, ejus illustrationibus, quando vellet usurus ad arbitrium. Talis fiduciae signum [Col. 0120A] est securitas illa, quam praeferebat, non defuturam sibi coelestem revelationem, quae tempus ad reditum opportunum demonstraret, quod jam antea est nobis animadversum. Nunc aliud non minus perspicuum proferam in eamdem rem argumentum. Gravissima illa epistola qua Florentium Pupianum, virum seditiosum ac turbulentum, vehementissime objurgat, ei tandem veniam, si resipiscat, hac conditione promittit: si Deus id permittat, et aliquo sensibili signo suam hac de re sententiam voluntatemque significet ⁜ (1) : «Si temeritatis et superbiae atque insolentiae tuae agere vel sero poenitentiam coeperis . . . . . communicationis tuae poterimus habere rationem; manente tamen apud nos divinae censurae respectu et metu; ut prius Dominum meum consulam, an tibi pacem dari, [Col. 0120B] et te ad communicationem Ecclesiae suae admitti, sua ostensione et admonitione permittat. Memini enim, quid jam mihi sit ostensum, imo quid servo obsequenti et timenti, de dominica et divina auctoritate praeceptum, qui inter caetera quae ostendere et revelare dignatus est, et hoc addidit: «Itaque qui Christo non credit sacerdotem facienti, postea credere incipiet sacerdotem vindicanti.» Quibus sancti Martyris verbis haec subjicit Dodwellus ⁜ (2) :

«Ita erant frequentes ea aetate divinae revelationes, ut ne de resipiscente quidem Pupiano polliceri auderet quid esset statuturus, ne aliud fortasse a Deo juberetur; ut Deus proinde primum innueret esse consulendum; ut tandem Dei in rebellem poenam exspectaret, talem plane qualem apostolicarum censurarum comitem [Col. 0120C] fuisse, apud doctos in confesso est. Iterum de presbyteris qui se inconsulto lapsis communicaverant «Utar, inquit, ⁜ (3) ea admonitione qua me Dominus jubet, ut interim prohibeantur offerri, etc.» Non ignorabat Cyprianus ejusmodi visiones viris impiis ac temerariis quales modo non paucos experimur, ludibrio et contemptui haberi; sed adeo tamen pro certo habebat, suas ex Deo esse revelationes, ut nihil de futuris eventis dubitaret: et non solum quibus jam fuerat donatus publicare, sed novas etiam palam sibi promittere, minime vereretur; unde in eadem epistola statim subjungit: «Quamquam sciam somnia ridicula et visiones ineptas quibusdam videri, sed utique illis qui malunt contra sacerdotem credere quam sacerdoti. Sed nihil mirum, quando de Joseph fratres sui [Col. 0120D] dixerunt: Ecce somniator ille venit, nunc ergo venite, occidamus illum; et somniator postea quod somniaverat consecutus sit, et occisores ac venditores confusi sint, ut qui verbis prius non credidissent, factis postmodum crederent.»

Superest alia Cypriani visio prophetica ad martyrium ejus pertinens; sed eam capite sequenti reservabo. Interim, rogo, annon videatur Spiritum Sanctum in pectore suo quasi in arca inclusum habuisse, qui in disciplinae etiam ecclesiasticae exercitio visiones exspectabat, et nihil statuere audebat, [Col. 0121A] nisi Dominum antea consuluisset, et nisi manifesto aliquo indicio voluntatis ejus certior factus fuisset; et an Perpetua montanismi propterea fuerit insimulanda, quod ipsa etiam divinis revelationibus assueta, eadem fiducia se gesserit?

VIII. Quam frequentes id temporis exhibitae martyribus fuerint coelestes visiones ac propheticae revelationes, fidem amplissimam faciunt sincera ac genuina cum Jacobi et Mariani, etc., tum Montani et Lucii ac sociorum martyrum Acta, his referta coelestibus visionibus ac propheticis vaticiniis. Non est mihi animus eas hic singillatim referre: oporteret enim integra ferme Acta transcribere, quae apud doctissimum Ruinartium videri commode possunt. Unum dumtaxat ex actis Montani exemplum afferam, quod [Col. 0121B] ad praesens argumentum propius accedit. His autem verbis in actis describitur: «Cum autem jam carnifex immineret, et gladius super cervices ejus libratus penderet, expansis ille (id est Montanus) ad coelum manibus, voce clara, ita ut non tantum ad aures plebis, sed et gentiles quoque ipsos sonus vocis feriret, oravit rogans et deprecans ut Flavianus qui per suffragium populi de comitatu eorum remanserat, sequeretur die tertia. Et quo precis suae fidem faceret, manualem quo oculos fuerat ligatus in partes duas discidit, et jussit alteram reservari, qua Flaviano oculi post crastinum ligarentur. Sed et in medio eorum in area solum servari jussit, ut nec sepulturae consortio privarentur. Et perfectum est sub oculis nostris quod Dominus in Evangelio repromisit, ut qui tota [Col. 0121C] fide peteret, quidquid peteret impetraret. Nam post biduum Flavianus quoque productus, gloriam suam passione perficit.» Non magis mirandum est, Perpetuam futuram ante diem crastinum martyrii sui revelationem praenuntiasse, quam Montanum futurum post triduum, Flaviani martyrium esse vaticinatum. Quo enim prophetico spiritu actus Montanus petiit, «ut Flavianus sequeretur die tertia,» eodem Perpetua rogavit, ut sibi ante proximum diem ostenderetur, passione futura esset, an commeatus. Nam utrumque, ut multis Scripturarum exemplis compertum est, ad spiritum pertinet prophetiae, et futuros eventus praevidere, et certas exspectare futurorum eventuum revelationes.

IX. Est autem illud circa praecedentes cum Cypriani, [Col. 0121D] tum coaevorum martyrum visiones et prophetica vaticinia sedulo animadvertendum: constare inter omnes, charismatum copiam ampliorem longe fuisse initio Ecclesiae, quam posterioribus saeculis: adeo ut Origenes qui aliquot annis ante Decii persecutionem libros scripsit adversus Celsum, auctor sit, signorum Spiritus sancti vestigia dumtaxat apud paucos morum candore praecellentes, et qui mores suos ad Evangelii normam exigerent ad haec tempora superfuisse: postquam enim dixit, miraculis probari veritatem Evangelii, ait ea posse demonstrari, ⁜ (1) [Col. 0122A] «cum ex multis aliis, tum ex eo quod vestigia quaedam eorum supersunt apud eos, qui secundum Verbi voluntatem vivunt.» Et in alio ejusdem operis libro ⁜ (1) : «Signa autem Spiritus sancti initio quidem doctrinae Jesu, et post ejus assumptionem plurima ostensa sunt, deinde vero pauciora. Sed et nunc ipsius ad me apud paucos exstant vestigia, qui animas et verbo et congruentibus actionibus expurgarunt.» Vestigia vero quae essent, his luculentius verbis declarat ⁜ (2) : «Etiamnum vestigia sancti illius Spiritus apud Christianos supersunt. Excantant daemones, multas curationes perficiunt, et vident quaedam secundum voluntatem Verbi, de futuris.» Ex quibus verbis constat uberrimum illum et in omnes, ut de suis temporibus testatur Irenaeus, qui veri essent Christi [Col. 0122B] discipuli diffusum coelestium charismatum fontem, etsi non penitus exaruisse, non ea tamen amplitudine et copia post modum exuberasse. Quam proxime autem ad Irenaei tempora Perpetua et Saturus accedebant; tam longe ab iis temporibus quibus suos Origenes adversus Celsum libros elucubravit (sub Gordiani nimirum aut Philipporum imperio, post longam et diuturnam Ecclesiae pacem extrema saltem Cypriani tempora et Montanus sociique martyres distabant. Unde si adeo Spiritu sancto repleti sunt sancti Martyres, cum aliqua dumtaxat signorum ejus vestigia superessent, ut ejus illustrationibus uti ad arbitrium viderentur, quid miramur, si eamdem Perpetuae sui copiam fecerit Spiritus sanctus, quo tempore «numerus non poterat iniri charismatum, quae [Col. 0122C] per totum mundum Ecclesia a Deo recipiebat?»

• I. Non dedecet Christum Dominum pastoris oves mulgentis figura.
• II. Qua ratione ex prima sua revelatione Perpetua mortem sibi imminere intellexerit.
• III. Nihil absurdi in illa revelatione contineri qua sibi Perpetua visa est cum Diabolo in masculum conversa luctari.
• IV. Inepta Perpetuae revelationum cum Montanistarum revelationibus comparatio.
• V. Visio Perpetuae de Dinocrate in poenis constituto.
• [Col. 0122D] VI. Basnagii adversus praedictam visionem difficultates.
• VII. Locum illum, in quo Dinocratem Perpetua vidit fuisse purgatorium. Basnagii cavillationes retunduntur.
• [Col. 0123A] VIII. Montanistarum de receptaculis animarum sententia non recte a Basnagio exposita. Non unam fuisse hac de re eorumdem haereticorum opinionem.

I. Alterum adversus Martyres argumentum Basnagius instituit ex modo ipso et qualitate oblatarum Perpetuae visionum quae ipsi non videntur satis cum gravitate decentiaque conjugi: «Homo in habitu pastoris de caseo quod mulgebat, dedit Perpetuae quasi buccellam. Hinc colligit sibi mortem imminere.» Duo scilicet in hac Perpetuae visione censoria auctoritate notare Basnagius videtur: Primo humilem Christi figuram in habitu pastoris oves mulgentis; Secundo, quod oblatam Perpetuae buccellam Perpetua et Saturus in signum acceperint futurae mortis.

Sed nulla ratio erat cur horum aliquo offenderetur. [Col. 0123B] Et de primo quidem audiendus Cl. Holstenius in Notis: «Repraesentatus est Perpetuae Christus ea forma, qua pictus cernebatur in oratoriis et vasis sacris illorum temporum. Nam cum Evangelia titulum et personam pastoris praecipue Christo attribuant, gaudebant primorum temporum Christiani hanc ejus amabilissimam speciem fidelium, nomine ovium passim designatorum, frequentissime oculis objicere. Habes in Roma subterranea Bosii, pag. 59, et deinceps multas imagines e coemeteriorum monumentis expressas, in quibus ferme omnibus Christus pastoris specie cum ovibus pingitur. In prima etiam hac ipsa forma hic expressa, pastoris oves mulgentis. Non raro etiam pingebatur ferens in humeris repertam ovem, quae perierat, juxta parabolam evangelicam, [Col. 0123C] idque praecipue in calicibus, quod indicat Tertullianus in libro de Pudicitia contra Catholicos scripto, cap. 7, his verbis: A parabolis licebit incipias, ubi est ovis perdita, a Deo requisita et humeris ejus revecta; procedant ipsae picturae calicum vestrorum, si vel in illis perlucebit interpretatio pecudis illius, etc.»

Quibus addo, in opere italico illustriss. et Cl. senatoris Philippi Buonarotti, cujus titulus: Osservazioni sopra alcuni Frammenti di Vasi antichi di vetro ornati di figure, trovati ne' cimiterj di Roma; plura cernere esse veterum calicum ectypa hac Christi figura, sub boni pastoris habitu, insignita, uti tab. 5, fig. 1 et 2, et tab. 6, fig. 2. Vid. etiam Tab. 1, Fig. 1, et Tabul. 4, nummum aereum majoris modi, vulgo Medaglione, ex utraque parte specie boni pastoris insculptum, [Col. 0123D] quae omnia doctissimis observationibus Cl. auctor illustrat. Sed in rem nostram maxime faciunt quae de figura 2, tab. 6, disserit in haec verba: «In questo Frammento si vede il pastor buono fra due pecore, o Arieti co' soliti calcei di fasce attraversate a spina di pesce. Si dee osservare a canto al medesimo quella secchiolina, o vaso di latte, la quale si vede ancora nelle pitture de' cimiterj ⁜ (1) , e specialmente nella tavola 3 del sesto cubiculo, dei cimiterio di Calisto, presso l'Arringhio, ella si vede attaccata ad un pedo, o pastorale tenuto da un' agnello a giacere, per simbolo del buon pastore; a' piedi poi del medesimo [Col. 0124A] pastore nella tavola 1 del secondo cubiculo del cimiterio di santa Agnesa, si vede il Pedo con un vaso, ma di figura diversa, e con un manico da parte. Questi vasi de' pastori si dicevano «mulctrae, o muletralia ⁜ (1) :» la qual sorta di vaso in Graeco si chiamava πέλλα, ed era simile allo scifo, ma di fondo alquanto piu largo, e pero non dissomigliante troppo dal nostro, et serviva specialmente per mugnere il latte ⁜ (2) . Un' altro vaso di latte era nominato Sino ⁜ (3) , il quale secondo la forza del nome sara statò più grande del nostro piccolo vaso, etc, etc. Et infra: Per tornare al nostro piccolo vaso di latte accanto al buon pastore, io lo credo fatto non solo per continuazione dell' allegoria alle cose pastorali, ma in oltre lo giudico quasi per una figura, del divinissimo sacramento [Col. 0124B] dell'altare, è cio pare, che si ricavi dagli alti antichissimi delle sante Perpetua e Felicita, dove si dice che santa Perpetua riceve in visione dal divino pastore del latte: «Et de caseo quod mulgebat, dedit mihi quasi buccellam, et ego accepi junctis manibus et manducavi, et universi circumstantes dixerunt, Amen. «Funzioni, ed atti divoti soliti praticarsi da Cristiani antichi nel ricevere la santa communione ⁜ (4) e quelle parole della cantica ⁜ (5) : «Bibi vinum meum cum lacte meo», sono applicate da sant' Ambrogio ⁜ (6) al sacramento dell'Eucaristia. Vedendosi appresso l'Arringhio nelle pitture della volta del nono cubicolo del cimiterio de' santi Marcellino, e Pietro un' agnello colla palma, che ha sulle spalle un simil vasetto, circondato col nimbo, o sia diadema, ed [Col. 0124C] essendo quivi lostesso agnello negli angoli della medesima volta ben quattro volte dipinto, ho dubitato, se per fortuna ne tempi più antichi conservassero in un vaso simile posto sopra un, agnello la santa Eucaristia, siccome si servirono poi pel medesimo ministerio di vasi, che avean la forma della colomba. In queste cose però è bene l'osservare, ma bisogna tenere sospeso il giudizio, sino che si abbiano altri riscontri.» Haec illustrissimus senator, qui etiam observat ejusdem pastoris tunicam in inferiori parte duobus esse orbibus, seu bullis ornatam, eaque ornamenta in hisce Perpetuae et Felicitatis actis a graeca voce κάλλος calliculas appellari: fuisseque ut plurimum aurea vel argentea, ut ex eisdem Actis compertum est, et aliis antiquis figuris apud Lambecium ⁜ (7) , et Petrum [Col. 0124D] Sanctem Bartolum ⁜ (8) , et apud Vaticanum Virgilii exemplar tempore Constantini magni exaratum ⁜ (9) .

[Col. 0125A] Sed ut πρὸς τὸ πρόβλημα redeamus, iis quae a viris doctissimis annotata sunt illud etiam adjungo, id genus imaginum Montanistis non admodum placuisse, aut in usu fuisse. Quod ex eisdem Tertulliani verbis manifestissime colligo: «Procedant, inquit, ipsae picturae calicum vestrorum»: non ait nostrorum, sed vestrorum, id est, quae vobis, non autem nobis, in usu sunt. Et ejusdem libri capite decimo: «Cui ille si forte patrocinabitur pastor quem in calice depingis, prostitutorem et ipsum christiani sacramenti, merito et ebrietatis idolum, et moechiae asylum post calicem subsecuturae, de quo nihil libentius bibas, quam ovem poenitentiae secundae. At ego ejus pastoris scripturam haurio, qui non potest frangi.» Rursum non ait «quem in calice depingimus,» sed «quem in calice [Col. 0125B] depingis.» Praeterea, piam hanc picturam vocat «ebrietatis idolum et moechiae asylum.» Adeo contumeliosis verbis eam minime proscidisset, si Montanistis quoque in usu fuisset, eaque sacra vasa ornassent Christi excipiendo sanguini destinata. Unde conjectura existit, catholicis ritibus assuetam fuisse Perpetuam, quae Christum Eucharistiam sibi, aut Eucharistiae symbolum ministrantem, sub pastoris habitu aspexit.

Praeterea si Christus pastoris speciem dedignatus non est, sed eam sibi tam frequenter accommodavit, cur pastoris officia dedignaretur, inter quae non ultimum locum tenet oves mulgere? An Christum magis dedecet haec figura, quam illa gallinae pullos suos sub alas congregantis, eosdemque foventis, quam [Col. 0125C] benignissimus Dominus, captui se nostro accommodans, minime respuit? Et sane imminenti martyrio praefigurando nulla magis apta figura, quam pastoris oves mulgentis. Qua enim alacritate pastor e mammis ovium lac exprimit, eadem e venis martyrum sanguinem Christus bonus pastor excepit.

II. Circa secundam difficultatem pauca haec habet idem Cl. Holstenius: «Multa dici possent de usu lactis et mellis symbolice catechumenis dari solito, ex Hesychio, in Exodum pag. 257, et Tertulliano de Corona, pag. 121, Edit. Rigalt., ubi dicit: Lactis et mellis concordiam praegustamus. Vide Albaspinaeum, lib II, Observat. ultima.

Sed his multo plura addit in Paralipomenis ad Holstenii notas Petrus Possinus, quaeque etiam magis [Col. 0125D] conferunt ad solvendam objectam nobis a Basnagio difficultatem: «Et de caseo, etc. «Ad haec verba, quod notatum in Holstenii schedis reperi de lacte catechumenis dari solito, non sufficit ad sententiam loci declarandam, et alia his adjuncturum fuisse auctorem, si ultimam huic operi manum potuisset imponere, declarat spatium purae chartae ab eo in adversariis, post haec quae descripsimus sanctae Perpetuae verba, relictum, ultimis videlicet curis explendum. Explicandum scilicet restabat, quomodo ex hac porrectione buccellae per visum ministratae, experrecta intellexerit sancta Perpetua, itemque frater ejus, postquam ei rem narravit, significatum divinitus, eos qui carcere attinebantur nequaquam inde dimittendos, [Col. 0126A] sed consummandos martyrio. Haec enim post superius descripta verba, ibi subduntur: «Et retuli statim fratri (qui nempe illam rogaverat, ut ostendi sibi divinitus curaret, moriturine essent, an salvi emittendi), et intelleximus passionem esse futuram, et coepimus nullam jam spem in saeculo habere. Unde autem id intellexerint, merito quaeritur. Ego existimo, inde quod in visione adumbratus erga Perpetuam ritus fuerat Eucharistiae ministrandae: quae cum notissimo tunc usu dari soleret iis quos certum erat brevi morituros, recte id Perpetua et ipsius frater interpretati sunt, ut significatam eo visu confessorum mox secuturam necem arbitrarentur. Ritus perceptionis Eucharistiae eo adumbratus cernitur, quod quasi buccella Perpetuae porrigitur, [Col. 0126B] quod eam ipsa accipit junctis manibus, quod deinde comedit, circumstantibus Amen acclamantibus. Quae omnia in Eucharistiae olim ministratione solita servari notius est e plurium antiquorum testimoniis, et sancti praesertim Ambrosii, quam ut demonstrari pluribus opus sit. Certe de usu Africanarum ecclesiarum peculiariter constat, solitas eas Eucharistiam ministrare confessoribus in martyrii procinctu constitutis: idque ita necessarium arbitratas esse, ut inde argumentum sumpserint scribendi ad Cornelium rom. pontificem, manu quidem et calamo sancti Cypriani, nomine autem aliorum quoque septem et triginta episcoporum Africanorum, ut aequi consuleret, gratiam fieri legis prius sancitae de non admittendis umquam ad Ecclesiae et Eucharistiae communionem [Col. 0126C] iis qui semel in persecutione lapsi fuissent, quoniam tunc ex iis multi in poenitentium numero scripti, a novis persecutoribus periclitarentur, et, ut res se habebant, brevi pro Christi confessione interficiendi viderentur; quibus in procinctu agonis positis, denegari consuetum viaticum corporis Christi nimis erat inhumanum. Ex hac epistola, quae secunda lib. I apud Cyprianum est, quaedam adscribam, ad fidem rei quam tractamus faciendam opportuna: «Sed cum, inquiuni, videamus diem rursus alterius infestationis appropinquare coepisse, et crebris atque assiduis ostensionibus admoneamur, ut ad certamen, quod nobis hostis indicit, armati et parati simus: plebem etiam nobis divina dignatione commissam exhortationibus nostris praeparemus, et [Col. 0126D] omnes omnino milites Christi qui arma desiderant, et praelium flagitant, intra castra Domini colligamus; necessitate cogente censuimus eis qui de Ecclesia Domini non recesserunt, sed poenitentiam agere, et lamentari, ac Dominum deprecari a primo lapsus sui die non destiterunt, pacem dandam esse, et eos ad praelium quod imminet armari et instrui oportere.» Et paulo post: «At vero nunc non infirmis, sed fortibus pax necessaria est, nec morientibus, sed viventibus communicatio a nobis danda est, ut quos excitamus et exhortamur ad praelium, non inermes et nudos relinquamus, sed protectione corporis et sanguinis Christi muniamus: et cum ad hoc fiat Eucharistia, ut possit accipientibus esse tutela, quos [Col. 0127A] tutos esse contra adversarium volumus, munimento dominicae saturitatis armemus. Nam quomodo docemus aut provocamus eos in confessione nominis sanguinem suum fundere, si eis militaturis Christi sanguinem denegamus? Aut quomodo ad martyrii poculum idoneos facimus, si non eos ad bibendum prius in Ecclesia poculum Domini, jure communicationis admittimus? Siquidem (ut aliquanto post additur) idoneus esse non potest ad martyrium, qui ab Ecclesia non armatur ad praelium: et mens deficit, quam non recepta Eucharistia erigit et accendit.»

Haec esse non abnuo praeclare atque optime excogitata, et quae possint Basnagii scrupulo plenissime satisfacere, aliqua tamen adjiciam Cl. viro non observata quae omnem ab hoc loco offensionem removebunt. [Col. 0127B] Primo itaque observo, simile quid occurrere in Actis sancti Philippi episcopi Heraclensis, et martyris, in quibus Hermes ejus diaconus qui una cum ipso martyrium per ignem consummavit, necem sibi certo paratam esse hac, uti narrat, revelatione cognovit ⁜ (1) : «Hoc me passurum, Deo ac Domino jam ante annuntiante, cognoveram revelatione certissima. Nam cum dulci sopore devinctus jacerem, columba mihi visa est niveo candore perlucida, cubiculum illud ingressa, subito in medio capite consedisse: quae et inde descendens in pectus, escas mihi gratissimi cibi offerens, statim cognovi quod me Dominus vocare dignatus est, et dignum habuit passione.»

Secundo observo, non dicere Perpetuam se fratremque suum ex sola buccellae porrectione (ut Possino [Col. 0127C] et postea Basnagio visum est) mox secuturam necem intellexisse. Omnia quae viderat, fratri Perpetua retulit: multo autem clariora signa viderat futurae passionis; ex quibus quidni clarius intellexerint, «passionem esse futuram?» Viderat scalam auream mirae magnitudinis pertingentem usque ad coelum, et in lateribus scalae omne genus ferramentorum infixum. Erant ibi gladii, lanceae, hami, machaerae. Viderat sub ipsa scala draconem cubantem mirae magnitudinis, qui ascendentibus insidias parabat et exterrebat, ne ascenderent. Viderat Saturum ascendentem, in caput scalae pervenientem, et inde se etiam ad ascensum invitantem. Viderat se cum primum scalae gradum calcasset, caput etiam illius draconis calcantem. Viderat denique Christum in [Col. 0127D] habitu pastoris oves mulgentem, etc. Annon haec omnia signa erant secuturae necis manifestissima? Cur ergo volumus, ex sola porrectione buccellae sanctos martyres intellexisse sibi mortem imminere? Subjungit quidem, ut Possinus observat, post illa verba, «et de caseo, quod mulgebat, etc.,» subjungit, inquam, Perpetua: «Et retuli statim fratri meo, et intelleximus passionem esse futuram.» At quemadmodum non id tantum retulit fratri quod ultimo loco viderat, porrigi nempe sibi buccellam lactis, ita non ex hoc signo tantum intellexerunt «passionem esse futuram.»

[Col. 0128A] III. Alteram Perpetuae visionem in invidiam Basnagius vocat his verbis: «Notabilius illud, quod cap. III, § 2, Perpetua narrat.» Exivit quidam contra Aegyptius, foedus specie, cum adjutoribus suis pugnaturus mecum. Veniunt et ad me adolescentes decori, adjutores et favitores mei: et exspoliata sum, et facta sum masculus.» Procedit igitur cum Aegyptio ad pugnam Perpetua sexu mutato, victoriae pretium acceptura «ramum viridem, in quo erant mala aurea. Et petiit silentium et dixit: Hic Aegyptius si hanc vicerit, occidet illam gladio; et si hunc vicerit, accipiet ramum istum. Et recessit. Et accessimus ad invicem, et coepimus mittere pugnos. Ille mihi pedes apprehendere quaerebat, ego autem illi calcibus faciem caedebam.» Haeccine sunt Spiritu Sancto [Col. 0128B] digna? Similiane prophetis obtulit umquam? Scilicet ea visa sunt quibus sacrum Joelis accommodetur oraculum. Montani potius redolent officinam somnia ejusmodi, ecstasis ejus simillima, qua Tertullianus probat animam esse aerei coloris et formae per omnia humanae.»

Tria sunt igitur, quae praecipue in hac Perpetuae visione Basnagium videntur offendere. 1 ^o Illa sexus in Perpetua mutatio; 2 ^o Victoriae pretium ramus viridis cum malis aureis; 3 ^o Lucta Perpetuae cum Aegyptio. Ad haec singula antequam respondeam, illud generatim dicam, plurimas non modo quae in sinceris martyrum Actis et sanctorum historiis, aliisque indubiae fidei monumentis, sed in sacris quoque utriusque Testamenti libris recensentur, visiones ac revelationes [Col. 0128C] contemptui posse ac ludibrio facile exponi, si ipsa per sese symbola spectentur, et non eorum ad res divinas et incorporeas σχέσις et habitudo. Imo non in visionibus tantum et internis revelationibus, sed in actionibus quoque propheticis et legis ceremoniis multa sunt, quae vani et superbi homines cum risu olim exceperunt, et etiamnum derident, quod eas per sese spectarunt nec ad earum mysticas rationes attenderunt. Unde factum est, ut quae aliis Spiritu sancto indigna, inepta et ridicula visa sunt, alii honori et admirationi habuerint, et summa veneratione prosecuti sint, quod illi scilicet non ultra id quod sensibus objectum est, animum intenderint, hi vero latentia quoque in hisce figuris mysteria sedulo investigaverint. Id quod etiam videmus in hac interpretanda [Col. 0128D] Perpetuae revelatione contigisse. Quod enim modo Basnagium offendit, olim Augustini mentem mirifice delectabat ⁜ (1) : «Delectat, inquit, piam mentem tale spectaculum contueri, quale sibi beata Perpetua de se ipsa revelatum esse narravit, virum se factam certasse cum diabolo. Illo quippe certamine in virum perfectum etiam ipsa currebat, in mensuram aetatis plenitudinis Christi.» Et in alio sermone ad eamdem Perpetuae visionem alludens, similia repetit ⁜ (2) . «Quid enim gloriosius his feminis, quas viri mirantur facilius quam imitantur? Sed hoc illius potissimum laus est, in quem credentes, et in cujus [Col. 0129A] nomine fideli studio concurrentes, secundum interiorem hominem nec masculus nec femina inveniuntur, ut etiam in his quae sunt feminae corpore, virtus mentis sexum carnis abscondat, et in membris pigeat cogitare, quod in factis non potuit apparere.»

Cur vero Basnagio displicuerit victoriae praemium ramo viridi malis aureis ornato designari, satis equidem percipere non possum. Annon enim Joannes evangelista in martyrum manibus palmas vidit? «Et palmae, inquit, in manibus eorum.» Si victorias martyrum in palmis adumbravit Spiritus sanctus, cur ramus viridis ejusdem victoriae typus esse non potuit?

Non erat etiam cur Perpetuae lucta cum diabolo adeo Basnagius offenderetur, ut qui Jacobi luctam cum angelo saepius legerit. Annon enim, si non ad [Col. 0129B] mysticas hujus facti rationes attendamus, magis absurdum videri poterit, hominem non in somniis, sed vigilantem, totam noctem luctari cum bono angelo, quam sanctam feminam luctari in somniis cum diabolo? Quod si non indignum fuit Spiritu sancto, lucta Jacobi cum angelo mysticum quid adumbrare, cur quaerit Basnagius an digna fuerit Spiritu sancto oblata Perpetuae visio, qua sibi videbatur adversus diabolum decertare? Cur etiam quaerit an similia umquam prophetis Spiritus idem sanctus obtulerit? Obtulit enim, ut vidimus. Quid enim interest, dormiendo an vigilando Jacobus et Perpetua luctati fuerint, ille cum angelo, illa cum diabolo? Ramus viridis tanquam victoriae pretium Perpetuae oblatus, simile quid etiam habet, ut vidimus in canonicis et [Col. 0129C] genuinis Spiritus sancti revelationibus, palmas scilicet, quas in manibus martyrum Joannes vidit. Sexus denique mutatio nihil aliud denotat, ut Augustinus observat, quam quod Apostolus scripsit: «In Christo Jesu, neque masculum esse neque feminam;» et non solum masculos, sed etiam feminas evadere per virtutis exercitationem, «secundum interiorem hominem in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi. An ergo indignum fuit Spiritu sancto mystica visione significare quod mysticis verbis Paulus expresserat? Sed annon idem Spiritus sanctus quod per Isaiam de gentium conversione sub diversis variorum animalium figuris, metaphoricisque verbis praedixerat, postmodum Apostolorum principi, linteo ipsi in visione exhibito omnis generis immundis [Col. 0129D] animalibus referto significavit? Annon saepius idem spiritus sanctus, quod per prophetas verbis aliquando praedixit, idem et propheticis actionibus adumbravit, quae primo aspectu non satis videri possunt cum decentia fuisse gravitateque conjuncta? Ut cum Isaias nudus jubetur ambulare, Ezechiel panem comedere, aut opertum «stercore quod egreditur de homine,» aut in boum fimo confectum; et Osce sumere sibi uxorem fornicariam, et filios sibi facere fornicationum. Quid responderet Basnagius, si atheus aliquis ipsum interrogaret: Haeccine sunt Spiritu sancto digna? haeccine tibi videntur satis cum gravitate decentiaque conjuncta? Quamcumque igitur rationem excogitaret ut prophetica haec gesta [Col. 0130A] mandante Spiritu sancto suscepta, ab impiorum irrisionibus tueretur, similem et nos semper et facile excogitabimus ad Perpetuae visionem ab ipsius Basnagii cavillationibus vindicandam: nisi forte majorem in dormientis quamvis propheticis somniis, quam in vigilantium propheticis item actionibus decentiam gravitatemque requirat.

Quamquam et illud minime praetermittendum, imprudenter petere Basnagium, ut huic Perpetuae visioni aliam omnino similem in sacris libris exhibeamus. Hoc enim argumento omnes ferme in suspicionem adducere poterit sanctorum visiones quae in historiis ecclesiasticis referuntur. Non multas enim reperiet recensitis in sacris libris omnino similes. Oblatam sancto Cypriano futuri martyrii revelationem in ejus [Col. 0130B] Vita Pontius diaconus refert, cui nullam omnino similem prophetis obtulit umquam Spiritus sanctus. Hanc igitur in exemplum adducam: «Eo die quo primum in exilii loco mansimus (nam et me inter domesticos comites dignatio charitatis ejus delegerat exulem voluntarium, quod utinam et in passione licuisset!), apparuit mihi, inquit, nondum somni quiete sopito, juvenis ultra modum enormis: qui cum me quasi ad praetorium duceret, videbar mihi tribunali sedentis tum proconsulis admoveri. Is ut in me respexit, annotare statim coepit in tabula sententiam quam non sciebam. Nihil enim de me solita interrogatione quaesierat. Sed enim juvenis, qui a tergo ejus stabat, admodum curiosus legit quidquid fuerat annotatum. Et quia inde verbis proferre non [Col. 0130C] poterat, nutu declarante monstravit, quid in litteris tabulae illius haberetur. Manu enim expansa et complanata ad spatae modum, ictum solitae animadversionis imitatus, quod volebat intelligi, ad instar liquidi sermonis expressit. Intellexi sententiam passionis futuram. Rogare coepi et petere continuo, ut dilatio mihi vel unius diei prorogaretur, donec res meas legitima ordinatione disponerem. Et cum preces frequenter iterassem, rursus in tabula coeperat nescio quid annotare. Sensi tamen de vultus serenitate judicis mentem quasi justa petitione commotam. Sed et ille juvenis, qui jamdudum de passionis indicio, gestu potius, quam sermone prodiderat; clandestino identidem nutu concessam dilationem quae in crastinum petebatur, contortis post invicem digitis [Col. 0130D] significare properavit.» Huic omnino similem frustra requiret Basnagius inter propheticas cum veteris, tum Novi Testamenti revelationes. Scripturae loca quibus cum haec Cypriani visio aliquam videtur habere similitudinem notavit Pontius; sed non adeo affinia sunt ut quae superius annotavimus cum ea de qua nunc agimus, Perpetuae revelatione; sic enim habet: «Quid hac revelatione manifestius? quid hac dignatione felicius? Ante illi praedicta sunt omnia, quaecumque postmodum subsecuta sunt. Nihil de Dei verbis imminutum, nihil de tam sancta promissione mutilatum. Singula denique secundum quod ostensa sunt, recognoscite. Dilationem petit crastini, cum de passionis sententia cogitaretur, postulans ut res suas [Col. 0131A] die illo quem impetraverat ordinaret. Hic dies unus significabat annum quo ille post visionem acturus in saeculo fuerat. Nam ut manifestius dicam, eo die post exactum annum coronatus est, quo hoc illi ante annum fuerat ostensum. Diem autem Domini, etsi non annum in divinis litteris legimus, promissioni tamen futurorum debitum illud tempus accipimus. Unde nihil interest si nunc sub diei significatione solus annus ostensus est, quia illud plenius debet esse quod majus est. Quod vero nutu potius, et non sermone explanatum est, repraesentationi temporis servabatur sermonis expressio. Solet enim tunc verbis quodcumque proferri, quotiens quidquid profertur, impletur. Nam et vere nemo cognovit quare hoc ei ostensum fuisset, nisi quia post eodem die, quo id viderat, coronatus [Col. 0131B] est. Medio nihilominus tempore imminens passio pro certo ab omnibus sciebatur: passionis tamen dies certus ab iisdem omnibus quasi ignorantibus tacebatur. Sane et in Scripturis tale aliquid invenio. Nam Zacharias sacerdos, promisso sibi per angelum filio, quia non crediderat, obmutuit; ita ut filii nomen scripturus potius quam relaturus, metu tabulas postularet. Merito et hic, ubi Dei nuntius passionem antistitis imminentem nutu potius expressit, et fidem admonuit, et sacerdotem munivit.» Haec habuit omnino Pontius, ut Cyprianicae revelationis fidem tueretur et dignitatem; quibus non mihi videor pro Perpetuae revelatione minus consentanea produxisse. Aut ergo utramque pariter repudiabit, ut Spiritu sancto minime dignam; aut certe utramque [Col. 0131C] recipiet, et eumdem Spiritum auctorem habuisse fatebitur. Praecipue quia quod de Cypriani revelatione sollicite ostendit Pontius, idem et nos capite sequenti de Perpetuae revelationibus demonstrabimus; eas nimirum fuisse rebus ipsis et secutis eventibus comprobatas.

IV. Quod etiam addit Basnagius: Montani redolere officinam Perpetuae somnia, et exstasis ejus esse simillima, qua Tertullianus probat animam esse «aerei coloris, et formae per omnia humanae,» aeque poterit omnibus visionibus accommodari in quibus aut anima, aut angelus, vel ipse Deus sub rerum corporalium figuris repraesentantur. An reapse Perpetua credidit in humano spiritu sexus diversitatem? An suam animam in virilem sexum credidit fuisse [Col. 0131D] mutatam? An quam vidit Aegyptii formam, propriam daemonis putavit esse figuram? An Christum verum esse lanistam, et Angelos esse decoros adolescentes existimavit? an se judicavit isse revera cum gloria ad portam Sanavivariam: quemadmodum insana illa Tertulliani muliercula, animam vere esse credidit et affirmavit «aerei coloris et formae per omnia humanae?» Quid ergo commune habet Perpetuae visio cum delirae hujusce feminae insomniis, ut horum illa simillima esse dicatur? Cum tam sine causa existimetur, credidisse Perpetuam esse revera in anima nostra sexus diversitatem, quam sine causa judicaretur existimasse illam caetera, quae tum vidit, res esse ipsas, non autem rerum et futurorum eventuum similitudines. [Col. 0132A] Audiendus igitur longe prae Basnagio commodior hujusce visionis ac benignior interpres Augustinus ⁜ (1) : «Sancta Perpetua visa sibi est in somnis cum quodam Aegpytio in virum conversa luctari. Quis autem dubitet, in illa similitudine corporis animam ejus fuisse, non corpus? Quod utique in suo femineo sexu manens, sopitis sensibus manebat in stratis, quando anima ejus in illa virilis corporis similitudine luctabatur.»

V. Temperare hic mihi non possum, quin ea quoque breviter refellam, quae ad celebrem illam Perpetuae de fratre suo Dinocrate revelationem Basnagius annotat. Quamquam enim ad impugnandam sanctorum martyrum orthodoxiam argumentum inde non capiat; ex ejus tamen observationibus illibata [Col. 0132B] sinceraque Martyrum fides admodum periclitatur. Est autem ejusmodi visio: «Video Dinocratem exeuntem de loco tenebroso, ubi et complures erant, aestuantem et sitientem valde, sordido vultu et colore pallido, et vulnus in facie ejus, quod cum moreretur habuit . . . . . Pro hoc ergo orationem feceram: et inter me et illum grande erat diadema (vel diastema) ita ut uterque ad invicem accedere non possemus. Erat deinde in ipso loco ubi Dinocrates erat, piscina plena aqua, altiorem marginem habens quam erat statura pueri, et extendebat se Dinocrates quasi bibiturus. Ego dolebam, quod et piscina illa aquam habebat, et tamen propter altitudinem marginis bibiturus non esset. Et experrecta sum, et cognovi fratrem meum laborare. Sed confidebam profuturam orationem [Col. 0132C] meam labori ejus, et orabam pro eo omnibus diebus quousque transivimus in carcerem castrensem. Munere enim castrensi eramus pugnaturi, Natale tunc Getae Caesaris; et feci pro illo orationem die et nocte gemens et lacrymans, ut mihi donaretur. Die autem, quo in nervo mansimus, ostensum est mihi hoc. Video locum illum, quem videram tenebrosum, esse lucidum; et Dinocratem mundo corpore, bene vestitum, refrigerantem, etc. Tunc intellexi translatum eum esse de poena.

VI. Male habet hic locus protestantes, ut quo Ecclesiae romanae fides de purgatorio, et de vivorum precibus pro defunctis invictissime astruitur, adeoque non mirum, si ejus auctoritatem Basnagius nugis pluribus et cavillationibus conatus est elevare: [Col. 0132D] «De qua visione, inquit ⁜ (2) audiendus est Augustinus ⁜ (3) : De fratre autem sanctae Perpetuae Dinocrate, nec scriptura ipsa canonica est, nec illa sic scripsit, vel quicumque illud scripsit, ut illum puerum qui septennis mortuus fuerat, sine baptismo diceret fuisse defunctum: pro quo illa imminente martyrio, creditur exaudita, uta a poenis transferretur ad requiem. Nam illius aetatis pueri, et mentiri, et verum loqui, et confiteri, et negare jam possunt. Et ideo cum baptizantur, jam et symbolum reddunt, et ipsi pro se ad interrogata respondent. Quis igitur scit [Col. 0133A] utrum puer ille post baptismum persecutionis tempore a patre impio per idololatriam fuerit alienatus a Christo, propter quod in damnationem mortis ierit, nec inde nisi pro Christo moriturae sororis precibus donatus exierit?» Baptismum non adeptum fuisse Dinocratem, qui septennis fato functus erat, eo liquet quod et soror ejus jam nupta, jam annos duos et viginti nata, tamen erat inter catechumenos, et pater a religione christiana foret alienus. Quo casu precibus Perpetuae Dinocrates liberari non potuit. Deinde ex hac visione purgatorius ignis extinguitur. Non in flammis, sed in loco tenebroso versantem Dinocratem vidit Perpetua, soli poenae, quae damni est, non sensus subditum. Itaque Ruinartum nil juvat visio haec probando mortuos posse a poenis quas patiuntur [Col. 0133B] per vivorum preces liberari. Etenim ex Latinorum sententia poena sensus qui Baptismum consecuti sunt soli per vivorum suffragia liberantur. Quod si post Baptismum Dinocrates idololatria pollutus fuit, ut innuit Augustinus, nullius sane precibus meritis poenis eximi potuit. Denique tenebrosus ille locus, ubi Dinocrates includebatur, a Purgatorio prorsus diversus communem illum carcerem sonat, in quem omnes praeter martyrum animas conjici, Patribus bene multis Montanistisque creditum. Hinc scriptum Tertulliano: Tota paradisi clavis tuus sanguis est. Et ipsos patriarchas inferius detineri putavit, donec a Christo liberarentur. In eo carcere, quem Limbum recentiores dicunt, Dinocrates collocari censebatur.»

VII. Tot nugas numquam, puto, vir doctus effutiisset, [Col. 0133C] nisi catholicorum dogmata impugnandi libidine actus fuisset in praeceps. Liquere imprimis putat adversus Augustini opinionem, Dinocratem qui septennis obiit, Baptismum non fuisse adeptum, quod et sororis exemplo probat, et ex eo quod pater a religione christiana foret alienus. Ego autem liquere puto, salutaribus undis Dinocratem fuisse perfusum; quod cum tota Perpetuae familia, ut ipsa perspicue testatur, Christi religionem coleret, verosimile non sit, sollicitos eos non fuisse, ut puero periclitanti, per baptismi sacramentum, antequam decederet, subveniretur. Unde nullum est omnino argumentum quod ex sororis exemplo conficit. Fateor enim, dilatum multis olim fuisse Baptismum, nisi vitae periculum immineret: at ubi in proximo discrimine versabatur [Col. 0133D] hominis salus, quis tantam credat in familia christiana desidiam, ut nulla eos pueri in extremis agentis cura tetigerit, nullam omnino sollicitudinem gesserint, ut regenerationis lavacro in extremo saltem spiritu, vel invito patre, perfunderetur?

Deinde ait purgatorium hac Perpetuae visione ignem extingui. Non ita visum est Cl. Holstenio qui ad haec Perpetuae verba: «Aestuantem valde, et sitientem,» hanc satis apposite notam adjunxit: «Apprime haec congruunt cum doctrina Ecclesiae de Purgatorio, ubi aestu et igne animae torquentur.» Deinde, quia non ad extinguendum modo purgatorium ignem, sed ipsum quoque Purgatorium evertendum, haec Basnagius observat, operae pretium erit, illius animum [Col. 0134A] in memoriam revocare doctrinae, quam saepius legisse existimo apud nobiliores theologos, et catholicarum partium acerrimos defensores: dogma fidei non esse ignene corporeo, an aliis poenis, tenebris puta, moerore, tristitia crucientur, quibus cum ex hac vita decedunt, aliquid superest in futura vita purgandum. Sane in concilio Florentino nulla ferme Latinos inter et Graecos de Purgatorio controversia fuit, quamvis Graeci, «Purgatorium, non ignem, sed obscurum quemdam locum ac laborum plenum esse censerent:» et dum Purgatorium admitterent, ⁜ (1) «sive ignis, illud, sive obscuritas, sive turbo, sive id genus aliud sit,» non referre putarent. Quod etiam non admodum referre sacra ipsa synodus censuit, cum in definitione fidei, cui ecclesiae utriusque antistites subscripserunt, hoc [Col. 0134B] tantum fuerit de Purgatorio decretum . . . . ⁜ (2) «Animas poenis purgatoriis post mortem purgari, et ut a poenis hujusmodi releventur, prodesse eis vivorum suffragia, missarum scilicet sacrificia, orationes et eleemosynas, etc.» Nil ergo faceret ad hujus loci vim elevandam Basnagii observatio, licet nullis Dinocrates corporeis flammis arsisset: cum locus ille tenebrosus, in quo eum «aestuantem valde et sitientem» Perpetua vidit, optime congruat cum Purgatorio, quod Graeci in Florentina synodo, Latinis nequaquam contradicentibus, admiserunt. Et quamvis Latinorum de corporeis Purgatorii flammis opinio, ut Bellarminus ait ⁜ (3) , probabilissima sit, in eo tamen, ut idem Bellarminus docet ⁜ (4) , fidei summa non vertitur: et cum Latinorum opinione Perpetuae verba, ut observavit Holstenius, [Col. 0134C] apprime congruunt.

Illud magis mirandum, quod Basnagius immediate subjungit: Perpetuam soli poenae, quae damni est, non sensus, subditum vidisse Dinocratem. Quid ergo? tenebrae, sitis, aestus, sordidus vultus, color pallidus, vulnus in facie, etc., ad poenam, quae damni est, non sensus, pertinere sibi videntur? Poena damni a theologis definitur: privatio divinae visionis; an istam solum Dinocrates sustinebat? Si ita est; ergo cum postea Perpetua intellexit translatum eum fuisse de poena, divina visione recreatus est. Quod certe Basnagius non admittet; cum, ut notat, Montanistarum, quorum nefariae sectae Perpetuam addicit, doctrina fuerit, solos ante diem judicii solemnis in coelum martyres recipi.

Illud etiam longe mirabilius, quod Ruinartum nil [Col. 0134D] hanc visionem juvare dicat probando «mortuos posse a poenis, quas patiuntur, per vivorum preces liberari.» Cum se Perpetua verbis adeo disertis affirmet suis precibus impetrasse, ut de poenis quibus torquebatur, Dinocrates transferretur, mirum profecto est quomodo Ruinartum nil juvet visio haec probando: «mortuos posse a poenis, etc.» Hic jam [Col. 0135A] profecto, vel Actorum γνησιότης, aut martyris fides in controversiam vocatur. Ruinartium neque de Actorum sinceritate, neque de martyris fide suspicio ulla tangebat. Basnagius autem, qui nullam de Actis quaestionem movet, videamus quibus argumentis Perpetuae fidem abrogare conetur: «Ex Latinorum sententia, inquit, poena sensus qui Baptismum consecuti sunt, soli per vivorum suffragia liberantur.» At nos, baptizatum fuisse Dinocratem, cum Augustino pro certo habemus, et poenae sensus fuisse subditum, clarissime demonstravimus. «Quod si, subjungit, post Baptismum Dinocrates idololatria pollutus fuit, ut innuit Augustinus, nullius sane precibus meritis poenis eximi potuit.» At si, inquam, post Baptismum Dinocrates idololatria pollutus fuit, ut innuit Augustinus, soli [Col. 0135B] poenae, quae «damni est, non sensus,» subditus esse non potuit. Deinde non jam hic agitur de Perpetua, sed de Augustini opinione. Fuisse ab impio patre per idololatriam alienatum a Christo, et ad gentilium sacrilegia revocatum, ut Augustinus innuit, illa non scripsit. Multa sunt alia peccata, ut idem Augustinus observat, ob quae esse potuit Dinocrates purgatoriis poenis addictus: mentiri potuit, irasci, ludere praeter decorum, etc. Quaecumque autem fuerint ex Augustini opinione, de qua modo disserere non libet, Dinocratis peccata, aut quibuscumque poenis torqueretur, non dubitat sanctus doctor, quin «inde pro Christo moriturae sororis precibus donatus exierit.» Adeoque non video, quare Ruinartum non juvet visio haec probando, mortuos posse a poenis, quas patiuntur, [Col. 0135C] per vivorum preces liberari.

VIII. Ait denique Basnagius, tenebrosum illum locum, ubi Dinocrates includebatur, a purgatorio prorsus diversum, communem illum carcerem sonare, in quem omnes praeter martyrum animas conjici, Patribus bene multis, Montanistisque creditum. Circa animarum, ut vocant, receptacula, non una semper eademque fuit Tertulliani sententia. In libro enim de Anima ⁜ (1) ex Paracleti, hoc est Montani doctrina, «omnes animas penes inferos» collocat, «et illic supplicia interim, et refrigeria: Cur enim, inquit, non putes animam et puniri, et foveri in inferis interim sub exspectatione utriusque judicii in quadam usurpatione et candida ejus? Sed alibi hanc uti Marcionis opinionem scripturae auctoritate confutat ⁜ (2) [Col. 0135D] «Sed Marcion aliorsum cogit, scilicet utramque mercedem creatoris, sive tormenti, sive refrigerii apud inferos, determinat eis positam, qui Legi et Prophetis obedirent: Christo vero et Dei sui coelestem definit sinum et portum. Respondebimus, et hac ipsa Scriptura revincente oculos ejus, quae ab inferis discernit Abrahae sinum pauperi. Aliud enim inferi, ut puto, aliud quoque Abrahae sinus. Nam et magnum, ait, intercedere regiones istas profundum, et transitum utrinque prohibere. Sed nec allevasset dives oculos, et quidem de longinquo, nisi in superiora et de altitudinis [Col. 0136A] longinquo per immensam illam distantiam sublimitatis et profunditatis. Unde apparet sapienti cuique, qui aliquando Elysios audierit, esse aliquam localem determinationem quae sinus dicta sit Abrahae, ad recipiendas animas filiorum ejus etiam ex nationibus . . . . . . Eam itaque regionem sinum dico Abrahae, etsi non coelestem, sublimiorem tamen inferis, interim refrigerium praebituram animabus justorum, donec consummatio rerum resurrectionem omnium plenitudine mercedis expungat, tunc apparitura coelesti promissione, etc. Salva ea promissione, cur non capiat sinum Abrahae dici, temporale aliquod animarum fidelium receptaculum, in quo jam delinietur futuri imago ac candida quaedam utriusque judicii prospiciatur?» Juxta hanc secundam opinionem dici non potest tenebrosum [Col. 0136B] illum locum, in quo Dinocrates includebatur, communem aliquem fuisse carcerem in quem omnes praeter martyrum animas conjici, Patribus bene multis Montanistisque creditum: cum sinum Abrahae ad recipiendas animas filiorum ejus destinatum, regionem fuisse doceat Tertullianus, etsi non coelestem, sublimiorem tamen inferis, interim refrigerium praebituram animabus justorum. Sed juxta primam sententiam, sicuti penes inferos et supplicia erant et refrigeria; ita penes inferos erat et Purgatorium: adeoque statui non potest locum illum tenebrosum in quo Dinocrates includebatur, a Purgatorio prorsus fuisse diversum. Etenim Purgatorii nomine alterius vitae poenas intelligimus justis post aliquod tempus in refrigerium commutandas: neque ad fidei dogma de [Col. 0136C] Purgatorio quaestio illa pertinet, an loco ab inferis separetur ⁜ (1) . Cum igitur Dinocrati locus ille tenebrosus in quo ipsum aestuantem valde et sitientem Perpetua vidit, paulo post in lucidum fuerit commutatus, in quo eum sanctissima soror «mundo corpore, bene vestitum et refrigerantem» aspexit, adhuc ex veterum quorumdam Patrum et Montanistarum sententia affirmari nullo modo potest, locum illum tenebrosum, in quo primum Dinocrates includebatur, a Purgatorio prorsus fuisse diversum.

Si rata esset et certa Cl. Holstenii lectio; communis theologorum de receptaculis animarum sententia, egregie, ut Possinus observat ⁜ (2) , hac Perpetuae visione confirmaretur. Ita enim habet: «Video Dinocratem exeuntem de loco tenebroso, ubi et [Col. 0136D] complura erant loca tenebrosa, etc.» Docent scilicet theologi, quatuor esse sub terra locos distinctos in quibus animae mortuorum detinentur: nempe omnium infimum ubi daemones et animae damnatae; supra hunc, Purgatorium, ubi animae purgantur ad tempus; deinde Limbum puerorum quo detinentur animae mortuorum in solo peccato originali; postremo Limbum Patrum, nunc vacuum a tempore mortis et resurrectionis Christi, etc. Haec, subjungit Possinus, fuisse videntur illa complura loca tenebrosa, quae se vidisse laudatis verbis sancta Perpetua testatur. At [Col. 0137A] Ruinartus habet: «Ubi et complures erant.» Quod equidem ad inclusorum multitudinem, quam ad locorum diversitatem aptius refertur. Quamvis varia esse sub terra animarum receptacula, neque his verbis Perpetua neget; sed de hac sanctae martyris visione iterum capite septimo sermo redibit.

• I. In veris prophetis a falsis discernendis, eorum imprimis morum habendam esse rationem.
• II. Aliqua Actorum loca, in quibus martyrum nostrorum virtutes graphice describuntur.
• III. Nihil esse in eorum moribus animadvertere, quod [Col. 0137B] Montani redoleat institutionem.
• IV. Perpetuam sociosque martyres naturae leges minime violasse, Ignatii M. exemplo demonstratur.
• V. Aliorum martyrum pro martyrii corona preces et vota.
• VI. Alios, praeter Perpetuam, martyres aut bestias in se ipsos concitasse, aut instrumenta crudelitatis ad accelerandum martyrium ultro adhibuisse.
• VII. Veterum Christianorum exempla qui vel seipsos sponte obtulerunt, vel praesidum saevitiam in se ultro provocarunt, Perpetuae factum excusant.
• VIII. Sanctorum Andronici et Tarachi memorabile facinus.
• IX. Perpetuae et sociorum martyrum spiritus quam fuerit a Montanistarum spiritu longe diversus ex diversis utriusque effectibus demonstratur.
• [Col. 0137C] X. Perpetuae et Saturi revelationem honesti et optimi fructus.

I. Superioribus capitibus argumenta labefactavi quae Basnagius ex ipsis eorum Actis adversus martyres conficit. Praesenti et sequenti capite argumenta in medium producam, quae pro sanctis martyribus ex iisdem Actis collegi, et quibus invictissime, ut puto, eorum orthodoxia vindicatur, ut quemadmodum adversarius et externis, ut vocant, argumentis et internis adversus martyres militat: ita nos pro illis, postquam hujusce dissertationis capite primo externa produximus argumenta ex Ecclesiae et veterum Patrum auctoritate petita, internis postremis his duobus capitibus decertemus, quae nobis ex ipsis eorum Actis luculentissima suppetunt.

[Col. 0137D] Primum esto, quod ex Perpetuae sociorumque martyrum heroicis virtutibus, patientia, pietate moderatione, charitate, fortitudine et rerum omnium humanarum contemptu sponte promicat atque efflorescit. In moribus prophetarum ad veros a falsis discernendos, multum inesse momenti, veteres existimarunt. Unde Apollonius ecclesiasticus ille apud Eusebiium ⁜ (1) : «scriptor, Cataphrygarum haeresim [Col. 0138A] adhuc sua aetate vigentem refutare aggressus, peculiare adversus eos volumen condidit, tum falsas prophetias, quae ab illis circumferuntur, verbatim expendens, tum vitam moresque eorum qui haeresis illius auctores fuerunt, discutiens.» Aliqua deinde ex hoc opere fragmenta profert, in quibus pravos Montani et muliercularum ejus, Themisonis etiam et Alexandri mores describit, ac postea subjungit ⁜ (1) : «Actus prophetae tanquam fructus examinandi sunt. Ex fructibus quippe arbor cognoscitur.» Et post pauca ⁜ (2) : «Si negant prophetas suos munera accepisse, hoc igitur fateantur, non esse illos prophetas, si munera accepisse convicti sunt. Ac tum demum sexcenta ejus rei documenta ac testimonia proferemus. Necesse porro est ut omnes prophetae fructus atque actus probentur. [Col. 0138B] Dic mihi, tingitne capillos propheta? an stibio oculos linit? an studet ornari? prophetane tabula ludit, et tesseris? an pecuniam locat foenori? Ingenue fateantur, ac respondeant, utrum haec agere liceat, an secus? Ego vero haec apud ipsos acta esse convincam.»

II. In his autem Perpetuae, Felicitatis et sociorum martyrum actis mira ubique resplendent christianarum omnium virtutum exempla; ita ut affirmari merito possit, quot in Montano, Maximilla, Themisone et Alexandro Apollonius vitia reprehendit, tot in sanctis hisce martyribus ac Perpetua praesertim, et multo etiam plura, virtutum omnium decora refulgere. Aliqua Actorum loca quae magis ad rem faciunt, in specimen indicabo cap. I, § 2. «Cum adhuc, inquit, cum persecutoribus essemus, et me pater avertere et [Col. 0138C] dejicere pro sua affectione perseveraret, etc., dixi ei . . . . Ego aliud me dicere non possum, nisi quod sum christiana. Tunc pater motus in hoc verbo, misit se in me ut oculos mihi erueret; sed vexavit tantum, et profectus est victus cum argumentis diaboli. Tunc paucis diebus, quod caruissem patre, Domino gratias egi, et refrigeravit absentia illius. In ipso spatio paucorum dierum baptizati sumus; mihi autem Spiritus dictavit, nihil aliud petendum in aqua, nisi sufferentiam carnis. Post paucos dies recipimur in carcerem, et expavi, quia numquam experta eram tales tenebras . . . Ego infantem lactabam jam inedia defectum. Sollicita pro eo alloquebar matrem, et confortabam fratrem, commendabam filium. Tabescebam, ideo quod illos tabescere videram mei beneficio. Tales [Col. 0138D] sollicitudines multis diebus passa sum, et usurpavi ut mecum infans in carcere maneret; et statim convalui, et relevata sum a labore et sollicitudine infantis: et factus est mihi carcer subito quasi praetorium, [Col. 0139A] ut ibi mallem esse quam alibi.» Quot hic virtutes emicant! Constantia adversus patris minas, et blanditias; constantia item adversus humanas omnes affectiones, pietas erga parentes, materna pro filio sollicitudo, in carceris incommodis tolerandis invicta patientia: hypocritarum more, stoica gravitate humanos affectus non dissimulat, sed christiana virtute superat ac moderatur: Domino gratias agit, divinam opem implorat, alienas magis angustias quam suas dolet, miro religionis in Deum et caritatis in proximum documento. Eaedem virtutes in aliis quoque locis resplendent, cap. II, § 1. «Post paucos dies rumor cucurrit, ut audiremur. Supervenit autem et de civitate pater meus consumptus taedio, ascendit ad me ut me dejiceret, dicens: Miserere, filia, canis meis, etc. Haec [Col. 0139B] dicebat pater pro sua pietate basians mihi manus, et se ad pedes meos jactans, et lacrymis non filiam, sed dominam me vocabat. Et ego dolebam canos patris mei, quod solus de passione mea gavisurus non esset de toto genere meo: et confortavi eum, dicens: Hoc fiet in illa catasta, quod Deus voluerit. Scito enim nos non in nostra potestate esse constitutos, sed in Dei.» Similia et filialis erga patrem observantiae, et christianae fortitudinis exempla habentur § 2, qui totus quamvis describendus esset, haec ex eo tamen pauca subjiciam: «Et Hilarianus procurator . . . parce, inquit, canis patris tui; parce infantiae pueri. Fac sacrum pro salute Imperatorum. Et ego respondi: Non facio. Hilarianus: Christiana es? Et ego respondi: Christiana sum. Et cum staret pater ad me [Col. 0139C] dejiciendum, jussus est ab Hilariano dejici, et virga percussus est. Et doluit mihi casus patris mei, quasi ego fuissem percussa: sic dolui pro senecta ejus misera. Tunc nos universos pronuntiat et damnat ad bestias, et hilares descendimus ad carcerem.» Hanc Perpetuae filialem erga patrem observantiam his sanctus Augustinus verbis commendat ⁜ (1) : «Doluit illa senis parentis injuriam; et cui non praebuit assensum, servavit affectum. Oderat quippe in illo stultitiam, non naturam, et ejus infidelitatem, non originem suam. Majore igitur gloria tam dilectum patrem male suadentem fortiter repulit, quem vapulantem videre sine moerore non potuit. Proinde et dolor ille nihil retraxit robori fortitudinis, et aliquid addidit laudibus passionis:» Diligentibus enim Deum omnia cooperantur in bonum. [Col. 0139D] Earumdem virtutum aliud, cap. III, § 1, occurrit exemplum: «Ut autem proximavit dies muneris, intravit ad me pater meus consumptus taedio, et coepit barbam suam evellere, et se in terram mittere, et prosternere se in faciem, et improperare annis suis, et dicere tanta verba quae moverent universam creaturam. Ego dolebam pro infelici senecta ejus.» Hic iterum audiendus sanctus Augustinus ⁜ (2) : «Per caritatem multi mortui sunt saeculo, ut viverent Deo. Hac caritate accensi martyres, non simulati, non vana gloria ventilati, non tales, de quibus dictum est: Si tradidero [Col. 0140A] corpus meum ut ardeam, etc.; sed tales quos vere Christi et veritatis caritas perduceret ad passionem: quid eis fecerunt persecutiones saevientium? Majorem violentiam habuerunt oculi flentium suorum, quam persecutiones insectantium. Quam multos enim tenebant filii, ne paterentur? Quam multorum genibus provolvebantur uxores, ne viduae relinquerentur? Quam multos parentes filii prohibebant mori, sicut novimus et legitur in passione BEATAE PERPETUAE? Facta sunt ista. Sed lacrymae quantaelibet, et quantolibet impetu fluerent, quando ardorem charitatis extinguerent?» cap. V, § 2, plura nobis confertim exhibentur mutuae charitatis spei et magnanimitatis exempla: «Circa Felicitatem vero (nam et illi gratia Domini ejusmodi contigit), cum octo jam mensium suum [Col. 0140B] ventrem haberet (nam praegnans fuerat apprehensa), instante spectaculi die, in magno erat luctu, ne propter ventrem differretur; quia non licet praegnantes poenae repraesentari, et ne inter aliquos postea sceleratos, sanctum et innocentem sanguinem funderet. Sed et commartyres ejus graviter contristabantur, ne tam bonam sociam, quasi comitem solam in via ejusdem spei relinquerent. Conjuncto itaque unito gemitu, ad Dominum orationem fuderunt ante tertium diem muneris. Statim post orationem dolores eam invaserunt. Et cum pro naturali difficultate octavi mensis, in partu laborans, doleret, ait illi quidam ex ministris cataractariorum: Quae sic modo doles, quid facies objecta bestiis quas contempsisti, cum sacrificare noluisti? Et illa respondit: Modo ego patior [Col. 0140C] quod patior; illic autem alius erit in me qui patietur pro me, quia et ego pro illo passura sum. Ita enixa est puellam, quam sibi quaedam soror in filiam educavit.» Nihilo inferiora sunt, neque minori admiratione digna quae describuntur § 3 et 4 Perpetuae et Saturi infracti excelsique animi documenta. Sed non est omittendus cap. VI, § 1, ut ex universarum virtutum connexione et varietate contextus: «Illuxit dies victoriae illorum, et processerunt de carcere in amphitheatrum, quasi in coelum, hilares, vultu decori, si forte gaudio paventes, non timore; sequebatur Perpetua placido vultu, et pedum incessu, ut matrona Christi Dei dilecta, vigorem oculorum suorum dejiciens ab omnium conspectu. Item Felicitas salvam se peperisse gaudens, ut ad bestias pugnaret, a sanguine, [Col. 0140D] ab obstetrice ad retiarum, lotura post partum baptismo secundo. Et cum delati essent in portam, et cogerentur habitum induere, viri quidem sacerdotum Saturni, foeminae vero sacratarum Cereri: generosa illa in finem usque constanti repugnavit. Dicebant enim: Ideo ad hoc sponte pervenimus, ne libertas nostra abduceretur. Deo animas nostras addiximus, ne tale aliquid faceremus; hoc vobiscum pacti sumus. Agnovit injustitia justitiam: concessit tribunus, ut quomodo erant, simpliciter inducerentur. Perpetua psallebat, caput jam Aegyptii calcans. Revocatus, et Saturninus et Saturus, populo spectanti comminabantur de hoc. Ut sub conspectu Hilariani pervenerunt, [Col. 0141A] gestu et nutu coeperunt Hilariano dicere: Tu nos, inquiunt, te autem Deus judicabit. Ad hoc populus exasperatus, flagellis eos vexari pro ordine venatorum postulavit. Et utique illi gratulati sunt, quod aliquid et de dominicis passionibus essent consecuti.» Videndus et cap. VI, § 3, uti praeter invictam animi fortitudinem, qua se ferocissima vaccae sanctae mulieres obtulerunt, suscipienda venit et Perpetuae modestia: «Jactata» enim a ferocissima bestia «concidit in lumbos, et ut conspexit tunicam a latere discissam, ad velamentum femorum adduxit, pudoris potius memor quam doloris.»

III. Nihil in his martyrum gestis animadvertere est ex Montani schola et institutione profectum; nihil scilicet superstitiosum, nihil incompositum, nihil tumultuosum, nihil turbidum, nihil denique inordinatum [Col. 0141B] quae sunt, ut ex Asterio Urbano, Apollonio, Miltiade, Serapione, Aelio Publio, et aliis Patribus constat ⁜ (1) , montanistici spiritus characteres: sed in omnibus contra mira modestia, compositio, prudentia, pietas, religio, charitas, fortitudo, fides sapientiaque refulgent; ut non sit aliud sanctarum mulierum martyrium, quod illustriora virtutum omnium decora comitentur. Fieri autem minime potuisse videtur, ut mulier insania et furore percita, et daemoniaco spiritu acta, cujusmodi erant Montanistarum pseudo-prophetissae, ita sibi in omnibus caverit, ita se gesserit, ut nihil in ejus verbis procax, nihil arrogans, nihil in motibus inverecundum, nihil actibus irreligiosum vel severissimus censor possit animadvertere. Quamdam equidem Montanistae morum externam gravitatem prae se [Col. 0141C] ferebant, sese disciplinae severitate jactabant, abstinentia, pudicitia et persecutionum tolerantia se plurimum efferebant: sed qui se graviora instituta evangelicis institutionibus adjecisse, verbis insolentissimis praedicabant, moribus postea legis evangelicae sanctitatem minime referebant, sed ab ea quam longissime aberant. Perpetua vero sociique martyres evangelium moribus referunt, atque exactissime exprimunt. Est et aliud in horum martyrum, et praesertim Perpetuae, virtutibus observatione dignum, quo a fucatis hypocritarum pseudo-prophetarumque virtutibus discerni facile possunt, quod se nativa quadam simplicitate tuentur, et quam in eis divinae cujusdam sapientiae et excelsi animi ac bene rebus humanis exempti indicia clara cernuntur; tam nativo quodam candore placent, [Col. 0141D] et nihil in eis fucatum, nihil per simulationem gestum, aut per hypocrisim deprehenditur quae quidem simplicitas et candidi pectoris decus in ipsis quoque Perpetuae verbis et scribendi charactere resplendent, quo suos, ut supra est observatum, humanos affectus non dissimulat, se supra alios non effert, res suas minime exaggerat, ad Deum omnia refert, in fide, in spe divinae misericordiae, in sinu Providentiae et placidissime conquiescit, et casus omnes contemnit, et nihil timet, et omnia sperat, et nihil non audet. Hi profecto virtutum flores inter haeresum dumeta non germinant; hos fructus arbor mala non facit. Potest quidem fieri, ut et nequam spiritus exteriorem quamdam [Col. 0142A] sanctitatis umbram affectet, ut hos gestiat virtutis actus imitari; sed esse non potest ut absolutam undequaque et omni ex parte sinceram christianae perfectionis imaginem repraesentet; non adeo sibi cavere potest hypocrisis, ut non aliquid excidat quo se prodat: falsis enim virtutibus aliquid vitii facile intermiscetur, et spiritus ille superbiae tum maxime agnoscitur, cum animi demissionem simulat, et se in exteriorem quamdam modestiae speciem componit. Sed quid habet Basnagius, in his quae ad mores pertinent, quod in Perpetua ejusque sociis reprehendat? Nihil omnino; et affirmari utique potest quod, sicuti nulla est evangelicae disciplinae hac similior imago, ita nulla ab haeretica institutione magis abludit. Perpetua et Maximilla invicem conferantur; tam discrepabunt [Col. 0142B] earum mores, quam a virtute vitium, a luce tenebrae amplo discrimine separantur. Fieri ergo non potest, ut eodem furoris et insaniae spiritu agerentur. Sane si tam illustre martyrium tot virtutum parergis decoratum, inter haereticos perfectum est aut perfici potest vel perit omnino, aut admodum infirmatur christianae religionis argumentum, quod et sane efficacissimum ex constantia et virtute martyrum proficiscitur. Non enim Christianorum martyrium adeo commendat mors pro fide suscepta, cum alii multi ex omnibus sectis pro suis superstitionibus ultro se neci tradiderint, quam caeterarum virtutum apparatus quo suum agonem catholici martyris decorarunt: fides scilicet, spes, charitas, religio, pietas, modestia, excelsi animi robur invictum, quae mirum in modum, ut ostendimus, [Col. 0142C] in Perpetua sociisque martyribus refulserunt.

IV. Sed ut nihil eorum negligam, aut sine refutatione dimittam, ex quibus morosus aliquis cavillator, vel impudens sycophanta sanctis martyribus conflare posset invidiam; duo in examen adducam Actorum loca in quibus naturae leges violari videntur, quibus suam unusquisque vitam conservare jubetur, et mortem cum nobis, tum aliis optare aut alios in interitum nostrum urgere prohibemur. In has autem naturae leges martyres nostri peccasse videntur, tum cap. V, § 2, ubi communibus votis orarunt, ut immaturum partum, «instante jam spectaculi die,» Felicitas ederet, «ne propter ventrem differretur, quia non licet praegnantes poenae repraesentari.» Tum gravius cap. VI, § ult., ubi Perpetua necis instrumenta ad accelerandum [Col. 0142D] martyrium ipsa suis manibus aptavit: «Perpetua autem, ut aliquid doloris gustaret, inter costas puncta exululavit, et errantem dexteram tirunculi gladiatoris ipsa in jugulum suum posuit.» Haec in Perpetua sociisque martyribus reprehendi posse, nemo mirabitur, qui animum adverterit ad ea, quae ob similem omnino caussam in martyrem Ignatium Dallaeus effudit. Quod enim sanctissimus martyr Romanos per litteras monuerit, ne optatum martyrium suis ad Deum precibus, aut officiis retardarent, et bestias etiam repugnantes se in suum interitum adacturum esse significaverit, violatae a Dallaeo pietatis et modestiae reus agitur. Sed ut melius intelligatur quam bene sibi invicem in ejusmodi votis Ignatius et Perpetua [Col. 0143A] sociique martyres concinant, ipsa hic Ignatii verba subjiciam ⁜ (1) : «Obsecro vos, ne intempestivam mihi benevolentiam exhibeatis. Sinite me ferarum cibum esse, per quas Deum consequi licet. Frumentum sum Dei, et per ferarum dentes molor, ut purus panis Christi inveniar. Feris potius blandimini, ut mihi sepulcrum fiant, nihilque mei corporis relinquant, ne postquam obdormiero, gravis alicui fiam . . . . . . . Christo pro me supplicate, ut per haec instrumenta hostia inveniar.» Quod pro se fieri a Romanis optabat Ignatius, id officii erga Felicitatem nostri martyres praestiterunt. Volebat ille a Romanis conjunctas ad Deum preces effundi, quo bestiarum dentibus moleretur, et per haec instrumenta Christi efficeretur hostia; id vero Felicitatis sociis [Col. 0143B] in votis erat, et ut foetum immaturo tempore emitteret, fusis ad Deum precibus postulabant, ne martyrium ejus differretur, sed una cum aliis bestiis objiceretur. Pergit Ignatius et non solum ardens martyrii desiderium ostendit, sed bestias, invitas etiam et repugnantes, se ait suam ipsius necem provocaturum ⁜ (2) : «Utinam fruar bestiis mihi praeparatis, quas et opto mihi promptas inveniri, quibus et blandiar, ut cito me devorent, non ut quosdam veritae non tetigegerunt. Si autem illae repugnantes noluerint, ego vi impellam.» Nihil refert ad gladiatoris dexteram in suum quisquam jugulum ponat, quod Perpetua fecit, an feras ad se devorandum impellat, quod se facturum scribebat Ignatius. Unde utrumque, aut iisdem reprehensionibus patet, aut iisdem est laudibus prosequendum. [Col. 0143C] Interim autem quemadmodum Pearsonius Ignatii vota ut sancto martyre non indigna, nostrorum martyrum exemplo demonstrat: ita nos eorumdem martyrum pro Felicitate preces Ignatii exemplo tuebimur: cur enim plebeios martyres, ut Pontii Diaconi verbis utar, et a Baptismo recentes inde arguemus, unde sapientissimum episcopum, et Apostolorum discipulum honori et admirationi habemus?

V. Verum quoniam ex Protestantium grege non pauci, et in his etiam Basnagius, Ignatii epistolas ut pseudepigraphum et adulterinum opus rejiciunt, et inter caetera quae in eis ut ab Ignatii virtutibus aliena notant, ardens illud martyrii votum sugillant, aliis exemplis et epistolicum Ignatium, et nostros martyres cum Pearsonio tuebor. Celerinus confessor ad [Col. 0143D] Lucianum confessorem epistola inter Cyprianicas 21. «Haec cum tibi scriberem, domine frater, gaudens et tristis eram: gaudens, ex eo quod audierim te pro Domini nostri Jesu Christi salvatoris nostri tentum, [Col. 0144A] et illius nomen penes magistratus hujus mundi confessum, etc.» Et infra: «Sic coronet te, cujus nomen confessus es . . . . . . Pete, ut sim dignus coronari cum numero vestro.» Et rursum: «O te felicem! suscipere vota tua, quae semper desiderasti, vel in terra dormiens optasti pro nomine illius in carcerem mitti, quod nunc tibi contingit, sicut scriptum est: Det tibi Dominus secundum cor tuum. » Haec Celerinus, a moderatione praesertim, humilitate, timore, cautione et verecundia sancto Cypriano ⁜ (1) commendatus. Ita etiam Lugdunenses martyres christianae religionis praecipuum decus, fide et sapientia non minus quam invicta animi fortitudine insignes, profusis lacrymis, ut est apud Eusebium ⁜ (2) , «obsecrabant fratres, ut continuae ad Deum preces fierent, [Col. 0144B] quo tandem ipsi perficerentur.» De sancto Cypriano Pontius ejus diaconus: «Conveniebant interim plures egregii et clarissimi ordinis, sed et saeculi nobilitate generosi, qui propter amicitiam secessum subinde suaderent; et ne parum esset nuda suadela, etiam loca, in quae secederet, offerebant. Ille vero jam mundum suspensa ad coelum mente neglexerat, nec suadelis blandientibus annuebat. Fecisset fortasse tunc etiam, quod a pluribus et fidelibus petebatur, si et divino imperio juberetur.» Nam ut ipse Pontius docet, in priore secessu, «Domino latebram tunc jubente paruit.» Populus autem fidelis, sancto Cypriano ad supplicium ducto, tantum aberant ab orando Deum, ut illi parceretur, aut quovis modo martyrium impediendo, ut simul cum illo potius mori cuperent: [Col. 0144C] «Quamvis enim non potuerit evenire, quod optabant vota communia, ut consortio paris gloriae simul plebs tota pateretur; quicumque sub Christi spectantis oculis, et sub auribus sacerdotis ex animo pati voluit, per idoneum voti sui testem legationis quodammodo litteras ad Deum misit.» Sanctus Hieronymus, de Vita Pauli Eremitae: «Sub Decio et Valeriano persecutoribus, quo tempore Cornelius Romae, et Cyprianus Carthagine felici cruore damnati sunt, multas apud Aegyptum et Thebaida ecclesias tempestas saeva populata est. Voti tunc Christianis erat pro Christi nomine gladio percuti. Verum hostis callidus, tarda ad mortem supplicia conquirens, animas cupiebat jugulare, non corpora; et, ut ipse qui ab eo passus est Cyprianus ait: Volentibus mori, non [Col. 0144D] permittebatur occidi.» Notum est et illud sancti Polycarpi martyris ad proconsulem, nunc bestias, nunc flammas illi minitantem: ἀλλὰ τί βραδύνεις_ φέρε ὃ βούλει. «Quid autem moras trahis? Affer quod vis. Ταῦτα καὶ ἄλλα πλείονα λέγων θάρσους καὶ χαρᾶς ἐνεπίμπλατο ; «Haec et plura alia cum diceret, fiducia et laetitia impletus est,» ut vetustissima ejus Acta testantur. Plura autem illa, quae fortitudine et exultatione plenus pronuntiavit, qualia, amabo, fuere, si non Ignatianis, si non Perpetuae, Felicitatis et sociorum martyrum [Col. 0145A] votis similia? Si non illi voci consona, quam e coelo audivit, Ἴσχυε, καὶ ἀνδρίζου, Πολύκαρπε, «fortis esto, et viriliter age, Polycarpe.» Notissima est etiam illa Romani Caesareensis Diaconi vox Antiochiae audita, ποῦ μοι τὸ πῦρ_ Ubinam mihi ignis? His quae in Ignatii defensionem Pearsonius affert exemplis, aliud adjiciam praecedentibus non minus insigne ex Actis sinceris sanctorum Montani, Lucii, etc. Damnatis caeteris, Flavianus in carcerem revocatus est, et martyrium ejus dilatum: id ipse non minus quam ejus socii aegre tulerunt; unde Montanus, cum, ut est in Actis, «jam carnifex immineret et gladius super cervicem ejus libratus penderet, expansis ad coelum manibus, voce clara, ita ut non tantum ad aures plebis, sed et gentiles quoque ipsos sonus voce [Col. 0145B] feriret, oravit rogans et deprecans, ut Flavianus qui per suffragium populi de comitatu eorum remanserat, sequeretur die tertia.» Non alia erant matris ipsius Flaviani affectus et vota, de qua in Actis subjungitur: «Haerebat lateri ejus incomparabilis mater, quae praeter fidem, qua ad patriarchas pertinebat, in hoc etiam se Abrahae filiam comprobavit, quod filium suum et optabat occidi, et quod interim remansisset, contristabatur intimo dolore.» Ipse autem Flavianus his afflictam matrem verbis consolabatur: «Scis mater merito charissima, ut semper tentaverim si confiteri contigisset, martyrio meo frui, et frequenter catenatus videri, et saepe differri? Si ergo contigit quod optavi, gloriandum est potius quam dolendum.» Haec erant martyrum vota quae si in crimen [Col. 0145C] vocentur, innumeri erunt martyres quibus martyrii corona detrahenda erit.

VI. Major ex altero capite Perpetuae conflari posset invidia; sed illa etiam, ut dixi, Ignatii exemplo depellitur. Non enim aliud Perpetua fecit, quam quod se facturum scribit Ignatius. Sed quoniam de illius actis et epistolis controversia movetur, alia exempla non desunt quae plena manu in suas epistolarum Ignatii vindicias Pearsonius congessit. In Smyrnensis Ecclesiae vetutissima epistola repraesentatur Germanicus, quasi nobilis et insignis bestiarius, ἐπισήμως θεριομαχῶν. Quid autem judicio antiquissimae Ecclesiae ἐπίσημον, insigne aut nobile, in ejus martyrio breviter descripto invenitur? Hoc unum unde Perpetua violatae naturae legis argui forsitan posset ⁜ (1) : «Nam [Col. 0145D] cum proconsul flectere eum vellet, diceretque ut suam ipse aetatem miseraretur; ille bestiam ultro ad se attraxit, eique vim intulit.» Hoc enim fecisse narratur, ut martyrium acceleraret: «Cupiens velocius ex injusta et iniqua eorum hominum vita effugere. Inde autem factum est, ut universa multitudo fortitudinem pii ac religiosi generis Christianorum admirata, etc.» Ille igitur Germanicus, quem [Col. 0146A] ut insignem et nobilem imprimis martyrem proposuit antiqua et celebris Ecclesia Smyrnensis, cujus ob insigne facinus Ethnici ipsi nobilitatem et generositatem christianae gentis admirati sunt, id erga bestias fecit, quod cum gladiatore Perpetua: ille videlicet, martyrio flagrans, «bestiam ultro ad se attraxit;» haec autem eodem ardens desiderio, «tirunculi gladiatoris dexteram in suum ipsa jugulum posuerit.» Dionysius Alexandriae episcopus Apolloniam virginem magnopere laudat, quod cum ipsi verberatis maxillis cuncti dentes excussi, flammaeque admotae essent ⁜ (1) , «celeriter in ignem insiliit, et conflagravit.» Sanctus Hilarius, Enarratione in Psalmum LXV: «Alii enim in vinculis carcerum gloriantur, alii caesi in verberibus gratulantur, alii potestati [Col. 0146B] irreligiosorum desecanda felicium capitum colla submittunt; plures in exstructos rogos currunt, et trepidantibus poenae ministris ignem saltu devotae festinationis insiliunt.» Hunc in martyribus patiendi ardorem optime describit sanctus Chrysostomus oratione in Romanum, diabolum ita loquentem introducens ⁜ (2) : «Prunas substravi, hi autem tamquam ad rosas currebant; ignem accendi, illi autem tanquam in fontes aquarum frigidarum seipsos projiciebant . . . Et tamquam in sacra pompa choreas agentes, et in viridi prato ludentes, ita tormenta quisque arripuit, non tanquam poenas, sed velut vernos flores accipientes, et coronati et propriae alacritatis excessu tormenta mea praeripiebant.»

VII. Neque mirum est, aliquos bestias jam paratas [Col. 0146C] ad suam ipsorum necem provocasse, aut crudelitatis instrumenta in procinctu posita ad accelerandum martyrium ultro adhibuisse; cum certissime constet id quod multo majus est quam plurimos mortem pro Christi nomine appetivisse, cum in hostium potestate non essent, seipsos indicasse hostesque ipsos ad supplicium infligendum provocasse. De Christianis sui temporis Lucianus in Peregrino ⁜ (3) : «Miseri homines, a seipsis persuasi fore se integre immortales semperque victuros, mortem contemnunt, multique ultro se ipsos dedunt.» Justinus Martyr fatetur, christianum se factum esse quod ei nemo malus videretur ⁜ (4) «mortem optare; nedum ut quisquam se ipsum necandum ultro proderet ac deferret,» quod Christiani tunc temporis fecerunt. Tertullianus ad [Col. 0146D] Scapulam, cap. 1: «Cum omni saevitia vestra concertamus, etiam ultro erumpentes, magisque damnati, [Col. 0147A] quam absoluti gaudemus.» Et cap. 4: «Vide tantum, ne hoc ipso, quod talia sustinemus, ad hoc solum videamus erumpere, ut hoc ipsum probemus, nos haec non timere, sed ultro vocare. Arius Antoninus in Asia cum persequeretur instanter, omnes illius civitatis Christiani ante tribunalia se, manu facta, obtulerunt, cum ille, paucis duci jussis, reliquis ait: Ὦ δειλοὶ, εἶ θέλετε ἀποθνήσκειν, κρημνοὺς ἢ βρόχους ἔχετε. Hoc si placuerit et hic fieri, quid facies de tantis millibus hominum, tot viris et foeminis omnis sexus, omnis aetatis, omnis dignitatis, offerentibus se tibi?» De nona persecutione Sulpicius: «Certatim gloriosa in certamina ruebatur, multoque avidius tum martyria gloriosis mortibus quaerebantur, quam nunc episcopatus pronis ambitionibus appetuntur.» [Col. 0147B] Idem, epist. XI de B. Martino: «Quid si ei Neronianis, Decianisque temporibus in illa quae tunc exstitit, dimicare congressione licuisset, testor Deum coeli atque terrae, sponte equuleum ascendisset, ultro se ignibus intulisset. . . . Si vero gentium doctoris exemplo gladio deputatus inter alias, ut saepe provenit, victimas duceretur, primus omnium carnifice compulso, palmam sanguinis occupasset.» Sanctus Joannes Chrysostomus observat sub imperio Juliani ⁜ (1) omnem aetatem et utrumque sexum ad mortem pro vera religione subeundam exilientem.» Hanc rationem reddit, cur Julianus Apostata apertam contra Christianos persecutionem moliri noluerit ⁜ (2) . «Novit enim, aperte novit, quod si hoc auderet ille, omnes pro Christo animas suas [Col. 0147C] prodidissent: Omnes enim, inquit, ut ad favum apes, ad martyrium convolabant.»

Neque vero tantum fortia locuti sunt antiquae Ecclesiae Christiani, sed et fecere et passi sunt. Celebre imprimis fuit nomen Phocae martyris, qui cum lictores forte hospitio accepisset, qui narrabant missos se ad interficiendum Phocam, promisit die crastino se illis Phocam ostensurum, et loco ad sepulturam prius praeparato, adstans, eis dixit: «Ego ille Phocas.» Illi cum jam haesitarent, animos eis, ut ipsum interficerent, exhortatione addebat ⁜ (3) : «Dixit, persuasit, passus est, ac capite truncatus, grata Deo hostia oblatus est;» ut loquitur Asterius Amasenus Epiphanio synchorus. Sub Valeriani persecutione [Col. 0147D] Priscus, Malchus et Alexander, seipsos invicem insimulabant tamquam ignavos et desides, quod occasione oblata adhuc cessassent, μὴ οὐχὶ προαρπάζοντες τὸν τοῦ μαρτυρίου στέφανον, «nec martyrii coronam praeripuissent.» Quare judicem adorti, ad bestias condemnati, θείῳ κατεκοσμήθησαν μαρτυρίω, «divino martyrio coronati sunt,» ut narrat Eusebius [Col. 0148A] lib. VII, cap. 12. Romanus Caesareensis diaconus videns multos sacrificantes, ζήλῳ θεοσεβείας πρόσεισι, «zelo divini cultus ipsum incitante, propius accessit,» et contenta voce inclamans eos objurgavit, judici vim fecit, et ob audaciam comprehensus ⁜ (1) «generoso, si quis alius, martyrio decoratus est.» Quin etiam Appianus, fervente persecutione, clam omnibus in eadem domo degentibus, et militum etiam cohorte, Urbani praesidis dextra apprehensa, sacrificium omittere coegit et gravissimis tormentis sese dedens, passus est. Id autem Eusebius, illi familiaris, eum fecisse judicavit ⁜ (2) , «divina virtute ad hoc ipsum impellente, ac tantum non per hoc facinus inclamante, etc.» qui et Aedesium idem quod a fratre factum est, facere conatum, eodem modo [Col. 0148B] passum narrat. Longum esset omnes recensere, quos Eusebius aliique, se ultro et de industria martyrio obtulisse commemorant. Haec Pearsonius pro Ignatio, quae in nostros martyres quam bene conveniant nemo non videt.

VIII. Sed tot ab ipso commemoratis adjungendum omnino existimo insigne illud et audax Andronici, et Tarachi facinus, quorum alter ursum, alter leaenam divina virtute mansuefactos, ad se devorandum, ut in eorum actis legitur, incitarunt ⁜ (3) . «Dimiserunt ursum pessimum, quem dicebant ipsa die tres homines occidisse. Et appropinquavit ad corpora sanctorum, et nullum corpus contaminavit. Et cum transisset, venit ad sanctum Andronicum, et sedens lingebat vulnera ejus; sanctus vero Andronicus [Col. 0148C] posuit caput suum super ursum, et instigabat eum ut irasceretur, et celerius redderet spiritum. Ursus autem quasi mansuetus subito factus est.» Et paulo post: «Et cum exisset (leaena) vidit corpora sanctorum projecta, et venit ad beatum Tarachum, deposuit se ante pedes ejus, quasi eum adorans. Sanctus autem Tarachus trahebat manu eam ad se ut irasceretur bestia, et celerius consummaretur. Leaena autem sicut ovis, etc.» Praeter naturalem legem qua nobis mortem, aut accersere, aut accelerare vetamur, accedere etiam videbatur manifestum divinae voluntatis indicium, quae immanissimas bestias, ne sanctos laederent, mansuefaciebat. At sancti martyres nihil horum cogitantes, et sola martyrii [Col. 0149A] cupiditate flagrantes, in mortem (si ita loqui fas est) praecipites ferebantur; ad quam eos divino Spiritu intus inspirante, anhelasse, vel ex miraculo constat. Cum enim nemini liceat in suam perniciem nisi Deo jubente, grassari; temerarium et audax facinus numquam Deus miraculis comprobasset, nisi fuisset ejus auctoritate susceptum. Eodem Spiritu et illos actos fuisse, qui se ipsos ultro tyrannis obtulerunt, vel, majori quam debuissent libertate utentes, ad saeviendum magis magisque inflammarunt, et eorum postea memoriam inter sanctos martyres semper coluit Ecclesia, pro certo tenendum est, nisi innumeros martyres e sacris fastis expungere, nostro arbitratu velimus. In horum numero martyrum jam inde ab initio, et non interrupta postmodum [Col. 0149B] tot saeculorum serie Perpetua locum habuit. Unde quod jugulum gladiatori praestiterit, et errantem gladium sibi attemperarit, vitio illi dandum non est, sed ad divinum, quo intus agebatur, Spiritum praeclarum facinus referendum. Aliquo enim spiritu actam fuisse Perpetuam, sine controversia est. Quaeritur tantum, bonone an malo spiritu duceretur. Sed cum in ejus actibus nihil animadversione dignum occurrat, sed omnia potius cum sapientia, et cum virtute gesta; quin inhabitantem in suo pectore Spiritum sanctum habuerit visionum suarum ac revelationum auctorem, eoque propterea intus impellente, ad martyrium properasse, dubitandum non esse videtur.

IX. Sed ut omnis hac de re ambigendi de medio [Col. 0149C] ratio tollatur, non solum generatim, quod hactenus fecimus, Perpetuae sociorumque martyrum virtutes inspici volo, sed ad eas praesertim animum advertere, quae inhabitantis in ea spiritus et visionum ac revelationum ejus fructus exstiterunt. Si enim ex fructibus qualis sit arbor agnoscitur, ex fructibus utique qualis in Perpetua fuerit spiritus, deprehendemus. Hujus spiritus magisterio cum baptizaretur, edocta didicit, nihil aliud christiano expetendum quam patientiam tolerantiamque passionum: «In ipso spatio paucorum dierum baptizati sumus; mihi autem Spiritus dictavit, nihil aliud petendum in aqua, nisi sufferentiam carnis.» Quodnam isto certius boni ac divini Spiritus argumentum? Non id certe suus, fortassis etiam cum baptizaretur, Montanum spiritus [Col. 0149D] docuit, ut quem a baptismo recentem impotenti ambitione, et immoderata primi loci cupiditate aestuasse, narrat Asterius ⁜ (1) : «Vicus quidam esse dicitur in Mysia contermina Phrygiae, nomine Ardaba: In quo aiunt Montanum quemdam ex iis qui fidelium numero recens adscripti fuerant, immodica primi loci cupiditate captum primum sub Grato Asiae proconsule, [Col. 0150A] aditum in se adversario spiritui praebuisse et daemone repletum subiti quodam furore ac mentis excessu concuti coepisse, et nova quaedam atque inaudita proloqui, etc.» Ait quidem de suo Paracleto Tertullianus ⁜ (1) : exhortatorem ipsum fuisse « omnium tolerantiarum; » sed nos hic non verborum folia quaerimus, sed operum fructus. Quae in montanistis quantum inter se invicem discreparent, vel ex hoc Tertulliani loco cum alio Apollonii collato manifestissime liquet. Sic enim Tertullianus: «Et ideo Paracletus necessarius deductor omnium veritatum, exhortator omnium tolerantiarum: quem qui receperunt, neque fugere persecutionem neque redimere noverunt, habentes ipsum, qui pro nobis erit, sicut locuturus in interrogatione ita juvaturus in passione.» [Col. 0150B] Quid vero de primariis Montani discipulis et illius sectae, ut se jactabant, martyribus, Themisone et Alexandro Apollonius? Annon his omnino contraria apud Eusebium memoriae prodidit? Et paulo post, inquit Eusebius ⁜ (2) , de quodam ex eorum numero qui confessores apud ipsos habentur, haec dicit: «Praeterea Themison speciosa avaritia obvelatus, qui confessionis signum non pertulit, sed magna pecuniae vi erogata vincula abjecit: cum ob eam caussam modestius deinceps ac submissius agere deberet, tamquam martyr sese efferens, etc. . . . . . . Quod vero ad Alexandrum pertinet, ut veritas omnibus nosse cupientibus innotescat, judicatus est ab Aemilio Frontino Asiae proconsule, non ob nomen Christi, sed ob ea quae perpetraverat latrocinia, cum jam [Col. 0150C] desertor fidei esset. Deinde vero ementitus nomen Christi, dimissus est, cum urbis illius fideles fefellisset. Ecclesia vero ejus loci, unde erat oriundus, ipsum non recepit, eo quod latrocinia exerceret. Si qui vero totum illius negotium scire desiderant, praesto est publicum Asiae tabularium.» Hi sunt montanisticae sectae martyres et confessores; hi sunt quibus Paracletus suum afflaverat spiritum, quos Tertullianus buccis inflatis praedicat, neque persecutionem fugere novisse, neque redimere. Ab hac etiam passionum tolerantia prophetissis suis suggerenda Priscae (seu Priscillae) et Maximillae spiritus quam longissime aberat, de quibus idem audiendus Apollonius qui, ut est apud Eusebium ⁜ (3) , de Montani [Col. 0151A] prophetissis loquitur in hunc modum: «Ostendimus igitur, inquit, has principes prophetissas, simul ac Spiritu impletae sunt, viros suos dimisisse. Quantopere ergo mentiebantur, qui Priscam virginem vocabant!» Deinde subjungit haec verba: «Non tibi videtur Scriptura universa prohibere, ne propheta munera, et pecunias accipiat? Cum igitur videam prophetissam aurum et argentum, vestesque pretiosas accepisse, quomodo eam non repudiabo?» Hi reapse erant montanistici Spiritus fructus, non quos Tertullianus ambitiosis inflatisque verbis mentitur.

X. Sed est ad Perpetuam sociosque martyres redeundum. Ejus visionis qua sibi mortem imminere Perpetua et Saturus intellexerunt, et de qua Basnagius [Col. 0151B] tantopere cavillatur, fructus exstitit martyrii candidatis, quo expeditiores ad Deum pergant, adeo necessarium, rerum omnium humanarum fastidium: «Intelleximus, inquit, passionem esse futuram, et coepimus nullam jam spem in saeculo habere.» Ex altera visione qua Dinocratem in poenis vidit, id boni profluxit, quod mira in Deum fiducia praedita, tamdiu Perpetua coelum votis et lacrymis fatigavit, quamdiu fratrem poenis eximere, et in requiem transferre promeruit: «Confidebam profuturam orationem meam labori ejus, et orabam pro eo omnibus diebus, quousque transivimus in carcerem castrensem . . . . . . . . . et feci pro illo orationem die et nocte, gemens et lacrymans ut mihi donaretur.» Suam Saturus quoque visionem vidit, et propria manu litteris [Col. 0151C] consignavit, quae pariter sine fructu non exstitit, et divini Spiritus testimoniis. Per eam Optatum inter et Aspasium gratia componitur. Monetur Optatus ut plebem corrigat, ejusque mores componat. Saturus expergiscitur, et de futura passione gaudet. Quo tempore a ferocissima vacca Perpetua in amphitheatro vexata est, in exstasi fuit: expergefacta pudoris potius meminit quam doloris, et pro socia magis quam pro se ipsa sollicita, «elisam Felicitatem cum vidisset, accessit et manum ei tradidit, et sublevavit illam.» His denique verbis quibus nulla magis fortissimam martyrem sanctissimamque decebant, fratrem allocuta est: «In fide state, et invicem omnes diligite; et passionibus nostris ne scandalizemini.» Si, uti saepius dictum est, ut ex fructibus naturam arboris, ita [Col. 0151D] ex visionum et revelationum fructu quo propheta fuerit Spiritu afflatus, agnoscere ac dijudicare debemus: quis amplius dubitabit, Spiritu Sancto plenam fuisse Perpetuam; eumque divinum Spiritum caussam illi uberemque fontem exstitisse caelestium revelationum? Malignus enim spiritus non has illi visiones immisisset, ex quibus ad martyrii tolerantiam, ad saeculi contemptum, et ad omnium christianarum virtutum actus inflammata plurimum est; ex quibus fidei, spei, charitatis, religionis, modestiae, patientiae seges amplissima germinavit, [Col. 0152A] ex quibus nihil non sanctum profluxit, nihil denique quod cum Ecclesiae utilitate conjunctum omnino non esset. «Numquid colligunt de spinis uvas, aut de tribulis ficus? Sic omnis arbor bona bonos fructus facit; mala autem arbor malos fructus facit. Non potest arbor bona malos fructus facere: neque arbor mala bonos fructus facere» (Matth., cap. VII, v. 16, et seqq.)

• [Col. 0152B] I. Perpetuae revelationibus eventus in omnibus et ad amussim responderunt.
• II. De miraculis quae in nostrorum martyrum Actis referuntur.
• III. Non modo martyrum, sed aliorum quoque fidelium animas Perpetuam et Saturum in Paradiso vidisse.
• IV. Cum catholicis martyribus communicasse.
• V. Dinocratis animam in aeternam gloriam Perpetuae precibus fuisse translatam.
• VI. Optatum episcopum in Actis memoratum catholicis praefuisse. Nullum id temporis fuisse Carthagine Montanistarum episcopum.
• VII. Nostrorum martyrum in carcere victus communis et usitatus et a Montanistarum de jejunio legibus [Col. 0152C] maxime abhorrens.
• VIII. De catholicae Ecclesiae in suis alendis fovendisque confessoribus sollicitudine.
• IX. Catholicos martyres paratum sibi fidelium pietate cibum, imo et delicias, neutiquam respuisse.
• X. Disputationis ἀνακεφαλαίωσις.

I. Post mores prophetarum eorumque visionum fructus, ex quibus maximum semper in hisce controversiis praejudicium exstitit; ex oraculorum eventu prima prophetici Spiritus nascitur conjectura. Nam si affectu oracula careant, illico animum dubitatio subit, num prophetae mentem Spiritus Sanctus afflaverit, an potius aut maligni Spiritus seductio, aut humani sensus deceptio fuerit. Saepius memoratus Asterius Maximillae [Col. 0152D] spiritum hoc potissimum argumento falsitatis convincit, quod non responderit vaticiniis effectus. Etenim cum illa post suum obitum bella et tumultus imminere praedixisset, diuturnam pacem cum imperium obtinuit tum christiana respublica. In eodem quoque libro, inquit Eusebius de Asterii adversus Montanistas lucubrationibus loquens ⁜ (1) «postquam [Col. 0153A] nonnulla ad falsam illam Maximillae prophetiam convincendam interseruit, tum tempus ipsum quo haec scripta sunt designat, tum mulieris illius vaticinia commemorat, quibus bella et tumultus imminere praedixerat. Quorum quidem vaticiniorum falsitatem convincit his verbis: «Nonne, inquit, etiam hoc mendacium omnibus manifestum apparuit? Etenim ab obitu Maximillae usque in hunc diem plusquam tredecim anni jam elapsi sunt: nec tamen ullum aut particulare bellum, aut universale in terris fuit. Imo Christianis praecipua quadam misericordia pax stabilis et firma permansit.» Atque haec in secundo leguntur libro. Contra vero Ecclesia Smyrnensis Polycarpum ⁜ (1) , «doctorem apostolicum et propheticum fuisse,» inde demonstrat, quod «omne verbum, quod ex ore suo [Col. 0153B] emisit, aut impletum esset, aut expectaretur implendum.» Eodem et nos argumento martyres nostros prophetico perfusos fuisse spiritu demonstrabimus. Siquidem quidquid eis revelatum est, et omne verbum quod ex ore suo emiserunt ἐτελειώθη, impletum est, quamquam ex eorum genere essent, quorum praenotio ad divinam tantum sapientiam pertinet, cujus modi sunt futura contingentia, ea praesertim quae ex libera ipsius Dei aut hominum voluntate dependent. Cum adhuc in incerto res versaretur an passio futura esset, an commeatus, passionem esse futuram Perpetua priore sua revelatione intellexit; et passio reapse secuta est. Nec solum passi sunt martyres; sed eo etiam ordine, quo illos Perpetua passuros esse praevidit: Saturum enim priorem scalam adscendere [Col. 0153C] Perpetua conspexit; prior autem reipsa, ut passionis auctor observat, martyrium Saturus consummavit: «Saturus, qui et prior scalam adscenderat, prior reddidit spiritum. Nam et Perpetuam sustinebat.» Hilarianus procurator universos jam pronuntiaverat et damnarat ad bestias, cum altera, sancta eadem Perpetua, revelatione cognovit, se non ad bestias, ut ait, sed contra diabolum pugnaturam; id est, supremum sibi durissimumque certamen adversus bestias non fore; sed adversus diabolum quocum sibi visa fuerat in arena luctari. Res ut praevisa est, ita evenit: bestiis objecta, nullum ab eis dolorem experta est; sed acerbissimum sustinuit, cum a gladiatore inter costas puncta exululavit: cui postea jugulum praebens de diabolo triumphavit, qui eam fuerat gladiatoris opera [Col. 0153D] adortus. Nunc illud quaero, an Basnagius hasce revelationes Perpetuam, ut in Actis dicitur, manu sua scripsisse concedat, an prorsus neget? Si enim a Perpetua scriptas fuisse non credit, quae causa est cur non in auctorem passionis, velut in impostorem, id omne rejiciat, quod ejus animum offendit? Non autem sanctos ipsos martyres ob ea, quae illis aliena fraude tributa sunt, criminetur. Si autem revelationes suas Perpetuam in litteras misisse concedit; cum eas rerum [Col. 0154A] postea gestarum eventis confirmatas fuisse videat: quae causa est cur earum auctorem fuisse Spiritum sanctum in dubium revocet? Nec solum Perpetuam, sed caeteros quoque ejusdem agonis commilitones prophetico lumine fuisse collustratos, eodem argumento facile demonstratur. Quod enim unusquisque certaminis genus optaverat, et futurum esse forte praesenserat, consecutus est. Qua de re audiendus Actorum scriptor: «Sed qui dixerat: Petite, et accipietis; petentibus dedit eum exitum quem quisque desideraverat. Nam si quando inter se de martyrii sui voto sermocinabantur; Saturninus quidem omnibus bestiis velle se objici profitebatur: ut scilicet gloriosiorem gestaret coronam. Itaque in commissione spectaculi, ipse et Revocatus leopardum experti, [Col. 0154B] etiam super pulpitum ab urso vexati sunt. Saturus autem nihil magis quam ursum abominabatur: sed uno morsu leopardi confici se jam praesumebat. Itaque cum aper subministraretur, venator potius qui illum aprum subministraverat, subfossus ab eadem bestia, post dies muneris obiit. Saturus solummodo tractus est. Et cum ad ursum substrictus esset in ponte, ursus de cavea prodire noluit. Itaque secundo Saturus illaesus revocatur.» Haec autem martyrum non qualiacumque fuisse vota, sed vota, ut ita dixerim, prophetica, quae non multo post subjungit, Saturi verba aperte demonstrant: «Item Saturus in alia porta militem Pudentem exhortabatur dicens: Adsum, certe sicut promisi et praedixi: nullam neque adhuc bestiam sensi; et nunc de toto corde credas. Ecce prodeo [Col. 0154C] illo, et ab uno morsu leopardi consumor.» Vaticinio respondit eventus; ut enim passionis auctor subjungit: «Statim in fine spectaculi leopardo objectus, de uno morsu ejus tanto perfusus est sanguine, ut populus revertenti illi secundi baptismatis testimonium reclamaverit: Salvum lotum! salvum lotum! Plane utique salvus erat, qui hoc spectaculo inclaruerat.» Sed et quamvis nihil hic propheticum intervenisset; quis tamen ad miram illam erga martyres, et ad eorum vota suscipienda Dei providentiam animum advertens, non statim intelligit quam Deo placita fuerit eorum confessio, adeoque et eorum fides? Cum, ut ait Apostolus, sine fide impossibile sit placere Deo.

II. Est et aliud magni sane ponderis argumentum, ex quo prophetis maxima accedit auctoritas, et ex [Col. 0154D] miraculis conficitur, quae vel per ipsos aut pro ipsis ipsa per se divina omnipotentia demonstravit. Haec autem, quibus nulla sunt martyrum Acta quae non abundent, nostris quoque martyribus non defuerunt, ut vel ex modo dictis jam constat. Non enim absque miraculo factum est, ut aper in Saturum immissus, in ipsum potius venatorem iras et impetum verteret: et quod ursus in eumdem incitatus de cavea prodire noluerit. Et est hic minus, quam ubi de visionibus agunt, de Actorum fide dubitandum, cum res in propatulo et in medio amphitheatro gestas referant, quas nemo illorum temporum scriptor, vel impudentissimus confingere ausus fuisset. Est et illud inter miracula computandum, quod a ferocissima vacca Perpetua [Col. 0155A] cum vexaretur, adeo in exstasi fuerit, ut nullum doloris sensum experta sit. Unde quod jam evenerat, «non prius credidit, nisi quasdam notas vexationis in corpore et habitu suo recognovisset.» Est et hoc palam et in media arena et stupentibus omnibus gestum. Neque res tam mira, ne forte illam Basnagius in Montanismi suspicionem trahat, in aliis martyribus ab omni id genus suspicione liberis, exemplo vacat. Geminus omnino est huic Actorum nostrorum loco alter de beata Blandina in Epistola Lugdunensium, ubi narrant quomodo et ipsa ⁜ (1) «reticulo inclusa, tauro objecta est: a quo diu in altum jactata, nihil jam eorum quae fiebant, penitus sentiens, tum ob spem et comprehensionem eorum quae credebat bonorum, tum ob familiarem congressum, quem cum [Col. 0155B] Christo in oratione habebat, tandem et ipsa victimae instar jugulata est. Adempti etiam in poenis doloris sensus insigne habemus exemplum in eadem Blandina, quae, ut est in laudata epistola Lugdunensium ⁜ (2) , «Instar generosi cujusdam athletae, in ipsa confessione vires atque onimos resumebat. Eratque ei refectio et quies, sensumque omnem praesentis doloris adimebat prolatio horum verborum: Christiana sum, et nihil apud nos mali geritur.» Non minus insigne illud quod de Theodoro in ecclesiasticis historiis ⁜ (3) memoriae proditum est. Jussu enim Salustii praetorio sub Juliano praefecti, diu et crudelissime tortus, laeto inter tormenta et sereno vultu illum psalmi versiculum iterabat: «Confundantur omnes, qui adorant sculptilia, et qui confidunt in simulacris suis.» «Hunc [Col. 0155C] Theodorum,» inquit Rufinus, «ipsi nos postmodum apud Antiochiam vidimus, et cum requireremus ab eo si sensum doloris habuisset, ex integro dicebat: dolores se quidem parum sensisse; adstitisse autem quemdam juvenem, qui sudanti sibi linteo candidissimo et sudores extergeret, et aquam frigidam frequenter infunderet: et ita esse delectatum ut tunc moestior factus sit quando deponi de equuleo jussus est.» Denique sanctus Flavianus, cujus supra mentio non semel facta est, hanc ipse suam revelationem narrat ⁜ (4) : «Cum adhuc episcopus noster solus passus fuisset, ostensum est mihi hoc, quasi Cyprianum ipsum interrogarem, an pati ictus doleret; scilicet martyr futurus, de passionis tolerantia consulebam, qui mihi respondit, et dixit: Alia caro patitur, [Col. 0155D] cum animus in coelo est. Nequaquam corpus hoc sentit, cum se Deo tota mens devovit. Quibus [Col. 0156A] sancti Martyris verbis haec adjicit Actorum compilator: «O verba martyris martyrem cohortantis! Negavit esse in passionis ictu dolorem ut qui et ipse habebat occidi, animari constantius posset, quod nec parvum sensum doloris in passionis ictu timeret.» In coelo Perpetuae non minus quam Cypriani fuisse animum, cum bestiis objecta, et ab eis vexata, nullo doloris sensu affecta est, sanctus Augustinus sibi facile persuasit, qui hunc Actorum locum his verbis illustrat ⁜ (1) : «Ubi erat illa femina, quando ad asperrimam vaccam se pugnare non sensit, et quando futurum esset quod jam fuerat, inquisivit? Ubi erat? Quid videns ista non viderat? Quo fruens ista non senserat? quo amore alienata, quo spectaculo avocata, quo poculo inebriata, etc.,?»

[Col. 0156B] Inter miracula etiam referri debet immaturus Felicitatis partus. Quamvis enim feminam acerbum foetum emittere, miraculum absolute non sit; circumstantiae tamen cum quibus Felicitatis partus conjunctus fuit, ipsum ex speciali Dei providentia, et non secundum communes et ordinarias naturae leges exstitisse plane suadent. Nam statim post orationem quam martyres ad Deum fuderant ut partum acceleraret, «dolores eam invaserunt.» Qua de re audiendus laudatus idem sanctus Augustinus ⁜ (2) : «Denique editus est partus immaturo mense maturus. Actum est enim divinitus, ut non suo tempore onus uteri poneretur, ne suo tempore honor martyrii differretur. Actum est, inquam, divinitus, ut indebito die foetus ederetur dum tamen tanto comitatui debita [Col. 0156C] Felicitas redderetur, etc.»

Denique sine miraculo factum non esse videtur, ut cum pater, ultra modum iratus, infantem Perpetuae reddere noluisset, ut apud illam, sicut antea, in carcere permaneret, et ab ea lactaretur, nullus aut ex lactis subtractione puerum, aut ex mammarum fervore matrem dolor invaderet: «Tunc quia consueverat a me infans mammas accipere et mecum in carcere manere, statim mitio ad patrem Pomponium Diaconum, postulans infantem; sed pater dare noluit, et quomodo Deus voluit, neque ille amplius mammas desideravit; neque mihi fervorem fecerunt, ne sollicitudine infantis, et dolore mammarum macerarer.» Quae sane omnia si quis pro veris miraculis habere nolit; illud saltem fateatur necesse est, specialem [Col. 0156D] hinc ostendi divinae bonitatis erga suos martyres providentiam. De rerum autem gestarum fide, ipsa narrationis simplicitas quae potissimum in Perpetuae verbis elucet, dubitare non sinit.

III. Argumenta quae hactenus prosecuti sumus, generatim ostendunt, Perpetuae sociisque martyribus propheticum spiritum neutiquam defuisse: quae modo subjiciam aperte demonstrant, quam longissime a Montanistarum doctrinis et institutis sanctos eosdem martyres abfuisse. Montanistarum sententia fuit, ut ex Tertulliano saepius dictum est, solos ante diem judicii solemnis in coelum martyres recipi. Quam opinionem [Col. 0157A] idem Tertullianus in libro de Anima, Perpetuae «fortissimae martyris» auctoritate confirmat; quae, inquit, «sub die passionis in revelatione gloriae Paradisi solos illic commartyres suos vidit.» Sed aut fallitur aperte Tertullianus, aut fallit: solos enim se in paradiso vidisse martyres Perpetua non dicit; quin oppositum clare et aperte testatur: «Et coepimus illic multos fratres cognoscere, sed et martyres.» Igitur non solos ibi commartyres, sed et confratres etiam eosque non paucos Perpetua, seu potius Saturus vidit: hanc enim revelationem Saturus accepit, et manu sua litteris consignavit. Cur autem specialem de martyribus mentionem faciant, ratio in promptu est. In ipso Paradisi limine quatuor martyres, paulo ante in eadem Severi persecutione consummatos, [Col. 0157B] obvios habuerant, a quibus de caeteris cum requisissent, moniti sunt ab angelis ut prius introirent et Dominum salutarent: «Ibi invenimus Jocundum, et Saturninum, et Artaxium, qui eamdem persecutionem passi, vivi arserunt; et Quintum, qui et ipse martyr in carcere exierat; et quaerebamus ab illis ubi essent caeteri. Dixerunt autem nobis angeli: Venite prius, introite et salutate Dominum.» Quae ubi facta sunt, multos se fratres vidisse testantur, sed et nominatim martyres, quo scilicet desiderio suo factum fuisse satis apertius luculentiusque declarent. Quamvis mirum esse non debeat, si animus de martyrii candida laetus, et martyrio proximus, in martyrum praemium specialiter ac distincte loquatur. Ad quae enim afficitur animus, ea libenter recolit, et saepe ac [Col. 0157C] frequenter usurpat.

IV. Est aliud quod in hac Saturi visione animadvertam, in quo non parum momenti inesse videtur, ad nostrorum martyrum orthodoxiam adversus Basnagium vindicandam. Vult enim ipse, nullam Montanistis cum Catholicis etiam martyribus consuetudinem intercessisse, sed omnem eorum communionem, ut quos ludibrio et contemptui habebant, et tamquam psychicos traducebant, esse aversatos. Si ita est, non Saturum modo, et Perpetuam sociosque martyres, sed et Jocundum, et Saturninum, et Artaxium, et Quintum, et caeteros martyres quos requirebant, et quorum postea gloriam viderunt, et in eadem Severi persecutione passi jam fuerant, montanismi reos agere debebimus. Nam Saturus et Perpetua [Col. 0157D] suae tantum communionis martyres requisivissent. Quare aut praedictos omnes martyres de montanistarum grege fuisse dicemus, aut omnes pariter in catholicorum martyrum album referemus. Quis autem ob leves quosdam, quae Basnagio in mentem venerunt conjecturas, tot e Catholicorum dypticis expungi martyres et ex eis Montanistarum ditari laterculos, patienter, et aequo animo ferat?

V. Sed ut institutum superius argumentum prosequamur, et ex Perpetuae revelationibus, secus atque habebat Montanistarum doctrina, non solos in coelo fuisse martyres collocatos, luculentius demonstremus: in memoriam nobis ea sanctae martyris visio reducenda est, qua fratrem Dinocratem intellexit, translatum [Col. 0158A] esse de poena. Locum enim et gloriam ad quae fuerat translatus, iis Perpetua verbis describit quibus aperte significatur, in eumdem locum et gloriam ipsum fuisse receptum, in quibus postea martyres Saturus vidit, ut ex utriusque visionis collatione manifeste liquet. Sic enim de sua visione Perpetua: «Video locum illum, quem videram tenebrosum, esse lucidum, et Dinocratem mundo corpore, bene vestitum, refrigerantem. Et ubi erat vulnus, video cicatricem, et piscinam illam quam retro videram, submisso margine usque ad umbilicum pueri; et aquam de ea trahebat sine cessatione, et super margine phiala erat plena aqua; et accessit Dinocrates, et de ea bibere coepit, quae phiala non deficiebat. Et satiatus abscessit de aqua, ludere more infantium [Col. 0158B] gaudens.» Iis omnino consona sunt, quae postea Saturus vidit: «Et vidimus, inquit, prope locum, cujus loci parietes tales erant quasi de luce aedificati et ante ostium loci illius quatuor angeli stabant, qui introeuntes vestierunt stolas candidas. Et nos vestiti introivimus et vidimus lucem immensam, etc. Et dixerunt nobis seniores: Ite et ludite. Et dixi: Perpetua, habes quod vis. Et dixit mihi: Deo gratias, ut quomodo in carne hilaris fui, hilarior sum et hic modo.» Et infra: «Et dum loquimur cum eis, dixerunt illis angeli: Sinite illos refrigerent . . . . . Universi odore inenarrabili alebamur, qui nos satiabat.» Quam bene sibi concinunt Perpetuae de Dinocratis et Saturi de martyrum gloria revelationes! Locum in quo Dinocratem Perpetua vidit, lucidus erat; loci illius [Col. 0158C] in quo martyres Saturus vidi, parietes tales erant quasi de luce aedificati. Dinocrates mundo corpore erat et bene vestitus; martyres angeli stolis candidis induerunt. Dinocrates satiatus, infantium more ludebat; Perpetuam et Saturum seniores, ut luderent, hortabantur. Dinocratem Perpetua se refrigerantem adspexit; de Perpetua et Saturo angeli: «Sinite illos, inquiunt, refrigerent.» De aqua Dinocrates sine cessatione bibebat, eoque potu veluti inebriabatur; Perpetua et Saturus odore inenarrabili alebantur, qui eos mirifice satiabat. Quis neget, sub adeo consonis symbolis et figuris, eamdem fuisse gloriam repraesentatam? Quis neget, aquam, ad quam primum Dinocrates anhelabat, quam postea sine cessatione bibebat, qua satiabatur, quae numquam ei [Col. 0158D] deficiebat, perennem illum aeternae vitae fontem adumbrasse, et voluptatis torrentem, de quo olim propheta cecinit ⁜ (1) : «Inebriabuntur ab ubertate domus tuae, et torrente voluptatis tuae potabis eos; quoniam apud te est fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen?» Quibus utique verbis non aliam quam coelestem, id est beatae aeternitatis et clarae Dei visionis gloriam, felicitatemque descripsit. Cum itaque martyr Dinocrates non obierit, falsum omnino est, quod ait Tertullianus, solos Perpetuam in paradiso martyres vidisse: falsum, quod ait Basnagius, Perpetuam ex Montanistarum opinione, omnes extra Paradisum in loco tenebroso, praeter martyrum, [Col. 0159A] animas collocasse: et falsum denique erit, Perpetuam eosque martyres qui se mortis socios ipsi addidere, e schola processisse Montanistarum, eorumque imbutos fuisse dogmatibus et disciplina.

VI. Ex eadem Saturi visione alia mihi nascitur conjectura, qua facile suadeam Perpetuam sociosque martyres a Montanistarum communione fuisse perquam alienos, sed in Ecclesiae catholicae pace atque unitate et vitam duxisse, et gloriosum pro Christo sanguinem effudisse: «Et exivimus, inquit Saturus, et vidimus ante fores Optatum episcopum ad dexteram, et Aspasium presbyterum doctorem ad sinistram, separatos et tristes, et miserunt se ad pedes nobis, et dixerunt nobis: Componite inter nos, quia existis et sic nos relinquitis. Et diximus illis: Non tu es papa noster, [Col. 0159B] et tu presbyter? ut quid vos ad pedes nostros mittatis? Et misimus nos, et complexi illos sumus . . . . . . Et dum loquimur cum eis, dixerunt illis angeli: Sinite illos refrigerent; et si quas habetis inter vos dissensiones, dimittite vobis invicem; et conturbaverunt eos. Et dixerunt Optato: Corrige plebem tuam, quia sic ad te conveniunt quasi de circo redeuntes, et de factionibus certantes.» Optatum istum carthaginensium Montanistarum episcopum, et Aspasium ejusdem sectae presbyterum Basnagius facit, et alterutrum existimat nostrorum martyrum Acta concinnasse. Contra eruditissimus Pagius ex subministrata sibi a cl. abbate Ludovico de Four observatione docet, Carthaginensium, utique Catholicorum, Optatum fuisse episcopum, et Agrippini [Col. 0159C] successorem et ex hisce Actis supplendum eorumdem episcoporum Laterculum apud Schelstratium in dissert. de ecclesia Africana. Hanc opinionem sequendam omnino existimo, eamque inde confirmo, quod nullus tunc fuisse videatur Carthagine Montanistarum episcopus. Nullius profecto in suis libris umquam meminit Tertullianus, quin nullum tum fuisse, pluribus in locis manifestissime indicat. Id enim evidentissime mihi colligere videor ex iis omnibus locis, in quibus traditionum auctoritatem adversus haereticos urget. Vult enim Christum doctrinam suam Apostolis communicasse: Apostolos viris apostolicis quos per singulas civitates episcopos constituerunt; hos vero suis successoribus, id est iis qui deinceps viris apostolicis ordinatione legitima successerunt. [Col. 0159D] Statuit, eas duntaxat ecclesias, pro veris, et apostolicis existimandas, quae in suis fastis digerendis episcoporum catalogum ad aliquem vel ex Apostolis perduxerint, vel ex apostolicis viris qui tamen cum Apostolis perseveraverit; aut si serius fuerint institutae. traducem fidei ab apostolicis ecclesiis acceperint, et ab earum deinceps communione nunquam exciderint, cujusmodi erant ecclesiae Africanae quae ad Romauam Ecclesiam suam originem referebant. Urget haereticos, ut suarum ecclesiarum origines edant et episcoporum catologum, aut ad Apostolos perducant, vel ad apostolicos viros, vel primum sibi episcopum ab ecclesiis apostolicis datum, una cum fidei semine, ostendant. Ita adversus haereticos argumentatur, [Col. 0160A] tum libro de Praescriptionibus ⁜ (1) , tum libro quarto contra Marcionem, ubi Marcionitas his inter caetera verbis lacessit ⁜ (2) : «Habet plane et illud ecclesias, sed suas, tam posteras, quam adulteras, quarum si censum requiras, facilius apostaticum invenies, quam apostolicum, Marcione scilicet conditore, vel aliquo de Marcionis examine. Faciunt favos et vespae, faciunt ecclesias et Marcionitae.» Hoc utique argumento nunquam Tertullianus fuisset usus, si unum episcopum, a catholico episcopo separatum, Montanistae carthaginenses id temporis habuissent; cum nihil proclivius fuisset et facilius, quam illud in suum regerere auctorem, et Montanistas urgere, ut suorum episcoporum catalogum ederent, num forte originem suam vel Apostolis, vel apostolicis viris, aut [Col. 0160B] saltem apostolicis ecclesiis deberent, an potius Montano, vel alicui de Montani examine. At Tertullianus, ut supra ostendimus, non se adhuc putabat ab apostolicarum ecclesiarum communione praecisum, et ex Catholicis, et Montanistis unum conflari arbitrabatur ecclesiae corpus: quod in adversis membris diversis institutionibus regeretur; nec disciplinarum varietatem, salva fidei regula, ecclesiarum laedere unitatem; unde illa ejus vox de apostolicis ecclesiis loquentis: «Una Ecclesia sumus ⁜ (3) .» Sed quomodo una Ecclesia, si cathedram adversus cathedram erexissent, et episcopum adversus episcopum constituissent?

Verum quemadmodum Tertullianus, ubi contra haereticos disputat, episcoporum ordinem extollit; ita in [Col. 0160C] libris adversus Catholicos deprimit, ac fere laicis peraequat: Adversus haereticos disputans, nullam sine episcopis apostolicis veram agnoscit Ecclesiam; qui tamen in libris adversus Catholicos Ecclesiam in tribus laicis constituit, ut libro de Exhort. Castit. ⁜ (4) «Ubi tres, Ecclesia est, licet laici.» Et libro de Fuga in Persecut. ⁜ (5) : «Non potes discurrere per singulos, sit tibi et in tribus Ecclesia.» Et lib. de Pudicit. ⁜ (6) : «Non Ecclesia numerus episcoporum.» Cogitanti mihi, cur adeo sibi, contraria in hisce libris effutiret, id unum ad animum occurrit. Cum catholici episcopi Montanistas a communione repellerent, neque ipsi alium suae sectae haberent episcopum, hoc ad solatium suum excogitasse, nullam esse jure divino clericorum in laicos potestatem, [Col. 0160D] nullam, quae in causa necessitatis laicos constringeret. Ita enim fiebat ut laici communione a clericis segregati, ipsi sibi clerici essent, ipsi sacerdotes, ipsi et tinguerent et offerrent; nullaque proinde eos obligatio manebat, ut se, sacramentorum recipiendorum gratia, clericorum deinceps arbitrio permitterent: Nonne, inquit loco citato de Exhort Cast., «et laici sacerdotes sumus? Scriptum est: Regnum quoque nos et sacerdotes Deo et Patri [Col. 0161A] suo fecit. Differentiam inter ordinem et plebem constituit Ecclesiae auctoritas et honor per ordinis consessum sanctificatus: adeo ubi ecclesiastici ordinis non est consessus, et offers, et tinguis, et sacerdos es tibi solus. Sed ubi tres, Ecclesia est, licet laici. Unusquisque enim sua fide vivit; nec est personarum acceptio apud Deum, etc. Igitur si habes jus sacerdotis in temetipso, ubi necesse est, habeas oportet etiam disciplinam sacerdotis, ubi necesse sit habere jus sacerdotis. Digamus tinguis? Digamus offers? Quanto magis laico digamo capitale est agere pro sacerdote, cum ipsi sacerdoti, digamo facto, conferatur agere sacerdotem?» Annon haec optima conjectura est, nullum tum fuisse Carthagine Montanistarum episcopum? Etenim si [Col. 0161B] adversus haereticos episcopalis ordinis auctoritas urgenda est, Catholicorum indices proferuntur. Si pro Montanistis adversus Catholicos decertandum, episcoporum auctoritas contemnitur, et Ecclesia in tribus laicis constituitur. Optatus itaque episcopus, qui, in Actis nostrorum martyrum memoratur, perperam fuisse dicitur Montanistarum carthaginensium episcopus: sed catholicae communioni praefuit. Id quod etiam iis angelorum verbis confirmatur, quibus jubetur plebem suam corrigere, «quia sic, inquiunt, ad te conveniunt, quasi de circo redeuntes et de factionibus certantes.» Haec enim verba non in eum bene conveniunt, qui paucorum hominum sectae praeesset, qualis tunc erat in Africa Montanistarum: sed qui populum et multitudinem gubernaret, qua [Col. 0161C] se merito Catholici, ut ex eodem Tertulliano discimus ⁜ (1) , efferebant. Jam vero hoc argumento liquere puto, Perpetuam et Saturum sociosque martyres catholicae communionis fuisse, non autem de grege Montanistarum: cum eorum catholicus episcopus curam gerat, ad eos accurrat, cum eis communicet, ad eorum se pedes mittat, sermones cum eis misceat, eorum denique opem imploret, et ipsi martyres suum expresse papam et episcopum appellent.

VII. Postremo pro sanctis martyribus conjectura nascitur, cum ex Ecclesiae sollicitudine, ut splendide in carcere sancti martyres et liberaliter tractarentur; tum ex facilitate qua exhibitum sibi refrigerium ipsi martyres admittebant, ab omni prorsus morositate alieni, quae in hypocritis et haereticis, iis praesertim [Col. 0161D] qui se morum gravitate et disciplinae asperitate jactant, ut erant Montanistae, solet ut plurimum eminere. Actorum loca, quae huc pertinent, adnotanda sunt, cap. I, § 2: «Ibi tunc Tertius et Pomponius, benedicti diacones qui nobis ministrabant, constituerunt pretio ut paucis horis emissi, in meliorem locum carceris refrigeraremus» cap. III, § 1: «Deinde post paucos dies, Pudens miles Optio praepositus carceris, qui nos magni facere coepit, intelligens magnam virtutem esse in nobis, multos fratres ad nos admittebat, ut et nos et illi invicem refrigeraremus cap. V, § 3: «Cum a tribuno castigatius eo tractarentur, quia ex [Col. 0162A] admonitionibus hominum vanissimorum verebatur, ne subtraherentur de carcere incantationibus aliquibus magicis, in faciem respondit Perpetua, et dixit: Quid utique non permittis refrigerare noxiis nobilissimis, Caesaris scilicet, et natali ejusdem pugnaturis? Aut non tua gloria est, si pinguiores illo producamur? Horruit et erubuit tribunus, et ita jussit illos humanius haberi, ut fratribus ejus et caeteris facultas fieret introeundi, et refrigerandi cum eis, jam et ipso Optione carceris credente.» Et cap. V, 4: «Pridie quoque cum illa coena ultima, quam liberam vocant, quantum in ipsis erat, non coenam liberam, sed agapen coenarent, etc.»

VIII. Quam haec consentanea sunt vetustissimae Ecclesiae catholicae disciplinae, quae maximam semper, [Col. 0162B] et maternam erga confessores in vinculis constitutos ostendit sollicitudinem; tam aliena videntur ab asperrimis in speciem montanistarum institutis. Lucianus in epistola de morte Peregrini, veterum Christianorum erga fratres suos pro fide in vinculis positos, pietatis et caritatis officia, quamvis ea nefarie deridens, graphice tamen his verbis luculenterque describit ⁜ (1) : «Magistratus autem eorum etiam intus cum eo condormiebant, custodibus corruptis: Dein coenae variae introducebantur, et sacri eorum sermones dicebantur . . . . Aliqui etiam ex quibusdam Asiae civitatibus venerunt, e communi mittentibus Christianis, qui viro opem ferrent, ipsumque defenderent et consolarentur. Incredibilem autem quamdam celeritatem ostendunt, si quid tale publicum [Col. 0162C] contingat. Illico enim nulli rei parcunt. Proinde Peregrino tunc multae pecuniae mittebantur, et non exiguum proventum hunc lucrifecit.» Sed Christianos hac de re disserentes audiamus. Sanctus Cyprianus pluribus epistolarum suarum locis veteris hujus Ecclesiae consuetudinis meminit, et in haec non minus quam in alia curae pastoralis officia sedulo ac solerter incubuit. Ita enim hac de re praecipit epistola quinta, quam e secessu scripsit ad Clerum: «Quantum autem ad sumptus suggerendos, sive illis qui gloriosa voce Deum confessi, in carcere sunt constituti, sive iis, qui pauperes et indigentes laborant, peto nihil desit; cum summa omnis quae redacta est, illic sit apud clericos distributa propter ejusmodi casus; ut haberent plures, [Col. 0162D] unde ad necessitates et pressuras singulorum operari possint.» Is porro erat christianae plebis erga confessores affectus, ut non ei hac in parte stimulos addere, sed fratrum ad carceres concursum, ad fovendos scilicet atque refocillandos confessores, [Col. 0163A] ex prudentiae legibus moderari opus esset. Unde statim subjungit: «Peto quoque, ad procurandam quietem, solertia et sollicitudo vestra non desinat; nam etsi fratres pro dilectione sua cupidi sunt ad conveniendum et visitandum confessores bonos, quos illustravit jam gloriosis initiis divina dignatio, tamen caute hoc, et non glomeratim, nec per multitudinem simul junctam puto esse faciendum; ne ex hoc ipso invidia concitetur, et introeundi aditus denegetur, et dum insatiabiles multum volumus, totum perdamus. Consulite ergo et providete, ut cum temperamento hoc agi tutius possit: ita ut presbyteri quoque, qui illic apud confessores offerunt, singuli cum singulis diaconis per vices alternent: quia et mutatio personarum, et vicissitudo convenientium [Col. 0163B] minuit invidiam.» Et epistola 12, ad Pamelii numeros 37, de eodem argumento ita rursus scribit ad clerum: «Quamquam sciam vos, fratres charissimi, litteris meis frequenter admonitos esse ut gloriosa voce Dominum confessis, et in carcere constitutis omnis diligentia praebeatur; tamen identidem vobis incumbo, ne quid ad curam desit iis quibus ad gloriam nihil deest. Atque utinam loci, et gradus mei conditio permitteret, ut ipse nunc praesens esse possem: Promptus et libens solemni ministerio cuncta circa fortissimos fratres nostros dilectionis obsequia complerem: sed officium meum vestra diligentia repraesentet, et faciat omnia quae fieri oportet circa eos quos in talibus meritis fidei ac virtutis illustravit divina dignatio.» Et infra in [Col. 0163C] eadem epistola, Tertulli in iis pietatis officiis diligentiam, atque sollicitudinem laudat: «Quamquam Tertullus, fidelissimus et devotissimus frater noster, pro caetera sollicitudine et cura sua, quam fratribus in omni obsequio operationis impertit, qui nec illic circa curam corporum deest, etc.» Ad diaconos haec cura specialiter pertinebat, ut non solum ex nostrorum martyrum Actis, sed etiam ex ejusdem Cypriani epistolis et ex Dionysii Alex. epistola ad Domitium et Didymum, ubi Eusebii Diaconi sedulitatem commendat, qui in martyres Alexandrinos eam curam impendit, quam erga martyres Carthaginienses Tertullus ⁜ (1) : «Eusebius, quem Deus jam inde ab initio roboravit, impulitque ut confessoribus in custodia positis ministeria strenue exhiberet; [Col. 0163D] utque consummatorum ac beatorum martyrum cadavera non sine capitis sui periculo sepeliret.» Tertullianus antequam se ab Ecclesia omnino abalienasset, et abruptius adversus eam disputare coepisset, in libro ad Martyras ejusdem moris cum laude meminit: «Inter carnis alimenta, benedicti martyres designati, quae vobis et domina mater Ecclesia de uberibus suis et singuli fratres de opibus suis propriis in carcerem subministrant, capite [Col. 0164A] educandum. Carnem enim saginari, et spiritum esurire non prodest.» Et infra, capite secundo: «Ipsam interim conversationem saeculi et carceris comparemus, si non plus in carcere spiritus acquirit, quam caro amittit; immo et quae justa sunt, caro non amittit per curam Ecclesiae, et agapen fratrum.» Sed postquam sese prorsus in disciplinam Montani tradidit, et acerbius atque inverecundius cum Catholicis gerere simultates coepit, tum Ecclesiae erga confessores charitatem longe quam Lucianus invidiosius traduxit; tum quae Christianis observanda foret in vinculis ex Montanistarum legibus et institutis victus et disciplinae severitas, his in libro de Jejuniis verbis exposuit ⁜ (1) : «Plane vestrum est, in carceribus popinas exhibere martyribus incertis, ne consuetudinem quaerant ne [Col. 0164B] taedeat vitae, ne nova abstinentiae disciplina scandalizentur, cum nec ille Pristinus vester non christianus martyr attigeret, quem et facultate custodiae liberae aliquandiu fartum omnibus balneis quasi baptismate melioribus, et omnibus luxuriae secessibus quasi Ecclesiae secretioribus, et omnibus vitae istius illecebris quasi aeternae dignioribus, hoc puto obligatum ne mori vellet: postremo ipso tribunalis de luce summa condito mero tamquam antidoto praemedicatum, ita enervastis, ut paucis singulis titillatus (hoc enim ebrietas sentiebat) quem Dominum confiteretur interroganti praesidi respondere non potuerit amplius: atque ita de hoc jam extortus, cum singultus et ructus solos haberet, in ipsa negatione digessit.» Haec Tert. de Catholicis, quae quamvis [Col. 0164C] ad invidiam faciendam sint ultra modum exagerata, clare tamen ostendunt, fuisse catholicos martyres in vinculis, quoad per milites et custodes licebat, splendide ac liberaliter habitos. De Montanistarum vero duritia gravitateque haec antea praemiserat: «Ut ab Joanne Paracletus obmutuisset, ipsi nobis prophetae in hanc maxime caussam exstitissemus . . . indicentes omnem ταπεινοφρόνησιν cum carcer ediscendus, et fames ae sitis exercendae, et tam inediae quam anxii victus tolerantia usurpanda sit, ut in carcerem talis introeat christianus, qualis inde prodisset; non poenam illic passurus, sed disciplinam; nec saeculi tormenta, sed officia, eoque fidentior processurus ad certamen e custodia abusus nihil habens carnis, sic ut nec habeant tormenta materiam; cum sola [Col. 0164D] et arida sit cute loricatus, et contra ungulas corneus, praemisso jam sanguinis succo, tamquam animae impedimentis, properante jam et ipsa, quae saepe jejunans, mortem de proximo norit.» Haec victus austeritas, quam hic Tertullianus ex Montanistarum disciplina describit, non hic solum in nostrorum martyrum Actis nullibi apparet; quin eos contra superius vidimus cibo potuque libere utentes, et cum castigatius tractarentur, Perpetuam audivimus his tribunum verbis objurgantem, eique sancta securitate dicentem: «Quid utique non permittis refrigerare noxiis nobilissimis, Caesaris scilicet, et [Col. 0165A] aliquid et a nobis quod faciat ad Spiritum quoque natali ejusdem pugnaturis? aut non tua gloria est, si pinguiores illo producamur?» Quae certe verba, praeter excelsam animi securitatem et indolem, quam prae se ferunt, mentem etiam Perpetuae demonstrant a Montanistarum institutis omnino alienam, et aliis quam Tertullianus cogitationibus praeditam. Quid enim adeo contrarium quam Perpetuae et Tertulliani hac de re sensus et verba? Ille christianum vult ad certamen e custodia procedere, nihil habentem carnis, sola et arida cute loricatum, praemisso jam sanguinis succo, etc. Perpetua vero cum tribuno de victus tenuitate expostulat et, quamquam festive, ait tamen pinguiorem velle se in amphitheatrum produci. Ille Catholicos reprehendit, quod Pristino, [Col. 0165B] ipso tribunalis die, lautius convivium paraverint. Perpetua vero, sociique martyres, pridie quam bestiis objicerentur, coenam quam liberam vocabant, et quae bestiariis lautissima parabatur, neutiquam respuerunt.

IX. In quo sane catholicorum martyrum consuetudinem secuti sunt, qui illatos sibi cibos cum gratiarum actione percipere consueverunt. Alcibiades, unus e martyribus Lugdunensibus, austerum vivendi genus, quod antequam pro fide comprehenderetur, sectatus fuerat, in carcere retinebat. Attalo autem per visionem ostensum est, non recte neque ordine facere Alcibiadem, quod duro illo et austero et singulari vitae genere uteretur. Testes hujus rei habemus longe gravissimos, Lugdunenses ipsos atque Viennenses in Encyclica de martyrio suorum, apud [Col. 0165C] Eusebium, epistola ⁜ (1) : «Alcibiades quidam, uuus ex illorum martyrum numero, durum et squalidum vivendi genus sectabatur; nullumque omnino cibum admittens, solo pane et aqua ad id usque temporis vesci consueverat. Cumque in carcere positus eamdem vivendi rationem vellet retinere, Attalo post primum, quod in amphitheatro confecerat certamen, revelatum est, non recte neque ordine facere Alcibiadem, qui et creaturis Dei minime uteretur, et aliis exemplum scandali fieret. Paruit itaque Alcibiades, et cunctis deinceps cibis, promiscue uti coepit, gratias agens Deo. Neque enim divina gratia eos praesentia sua destituerat; sed consultorem habebant Spiritum sanctum.» Huic itaque eidem Spiritui nostri martyres morem gerentes, communem illum [Col. 0165D] quem diximus, vulgaremque vitae modum, etiam in vinculis, usurparunt, ab ea vivendi ratione aperte diversum, quem suis Montanistae martyribus praescripserunt.

[Col. 0166A] X. Nunc vero, quamvis mihi jam videar, quae poterant in utramque partem de nostris martyribus disputari, in medium protulisse: sustine tamen, lector, ut te paulisper detineam, quoad omnia, prolixius forsitan disputata, sub unum veluti conspectum ponam; et utriusque opinionis Momenta, tam ejus videlicet quae sanctos martyres, uti montanistas traducit, quam ejus quae illorum patrocinium suscepit, pauca in verba conferam, utrorumque instituta comparatione. Sed prius nobis in memoriam revocare debemus, hanc unam esse ex illis controversiis, de quibus sententia tuto pronuntiari non potest, nisi ad singulas notas, et omnes circumstantias animum adverterimus, quae vel ex ipsa re in disputatione posita oriuntur, vel eam extrinsecus [Col. 0166B] comitantur; de quibus sapientissima illa constituta regula est ⁜ (1) : quod si quidem omnes circumstantiae tales sunt, quales rarissime inveniuntur cum falsitate conjunctae, viri prudentis est morigerum se praebere, et assensum facile accommodare. Quod si e contra hae circumstantiae ejusmodi sunt quae saepissime adjunctam falsitatem habent, ratio exigit ut vel assensum nostrum inhibeamus, vel ut falsum judicemus quod narratur, cum nullatenus appareat illud verum esse, quamvis aliunde quin fieri potuerit absolute non repugnet, aut etiam reapse factum non esse, ea certitudine non constet, quam metaphysicam vocant, et qua mathematicae facultates gaudent. Hominis enim imprudentissimi et nullius judicii esset, ejusmodi evidentiam et certitudinem requirere in rebus [Col. 0166C] contingentibus, et particularibus factis, quae in historiis narrantur, et hominum testimoniis, et fide humana nituntur.

His positis, argumenta Basnagii cum nostris argumentis, rationes cum rationibus conferamus. Aequi autem prudentisque lectoris erit ei causam adjudicare, cujus rationes rarissime, aut saltem rarius cum falsitate conjunctae sunt, quam quae ex adversa parte producuntur. Et quoniam cum externis tum internis argumentis utrinque pugnatum est: externorum cum externis, et internorum cum iis quae sunt ejusdem generis, collationem instituemus. Quod ad priora illa pertinet, sive externa, nullus equidem dubito, quin juxta regulam positam, et sapientum calculo comprobatam, nobis, seu potius sanctis martyribus, [Col. 0166D] causa adjudicanda sit. Nam quae de nostrorum martyrum recta fide habemus externa testimonia, ejusmodi sunt, ut quamvis unum aut alterum fallere possit, aut aliquando etiam fefellerit, omnia tamen, non dicam rarissime, sed numquam omnino inveniuntur cum falsitate conjuncta. Neque enim martyris alicujus, aut confessoris afferri potest exemplum, quem Ecclesia in sanctorum album ea, qua Perpetuam sociosque martyres, celebritate, retulerit, qui deinde post quindecim ab ejus obitu saecula a recta fide repertus fuerit alienus. Quare prudentiam Basnagii desideramus, cum ad extenuandas propositi [Col. 0167A] argumenti vires exempla indicat quorumdam haereticorum, quorum nomina in sua martyrologia quidam horumce operum concinnatores privato judicio retulerunt. Ad argumentum enim labefactandum, quod ex publico et universali, et per tot saecula numquam interrupto sanctorum cultu conficitur, haereticus aliquis in medium fuisset adducendus, cujus in Ecclesia cultus non minus fuerit quam nostrorum martyrum pervulgatus. Magnus Athanasius in epistola apologetica pro sancto Dionysio Alex. ad ejus orthodoxiam adversus Arianos vindicandam, hoc imprimis utitur argumento, quod magnum et evidentissimum existimat ⁜ (1) : «Magni certe argumenti est, in hoc illos vere non dicere, sed virum calumniari, quod nec ille umquam ab aliis episcopis deprehensae [Col. 0167B] impietatis damnatus, episcopatu pulsus sit, ut illi e Clero ejecti sunt; neque haeresis propugnandae causa secesserit ab Ecclesia; sed in illa pie obdormierit, ejusque memoria hactenus cum patribus celebrata, et una in album relata sit. Si enim eadem, quae illi, sensisset, aut si scriptorum suorum rationem non reddidisset; minime dubium, quin eadem fuisset, qua illi, poena plectendus.» An hoc etiam Athanasii pro Dionysio argumentum frigida hac Basnagius responsione diluisset, quod haeretici episcopi aliquando in martyrologia, aut sacra diptyca irrepserint? Nae futile et prorsus indignum viro prudenti responsum! Quinimo exemplum statuendum fuisset in homine, in quem haec omnia simul orthodoxiae indicia convenerint, qui tamen post plurium ab ejus [Col. 0167C] obitu saeculorum intervallum fuerit haereticus deprehensus. Sed hujusce rei nullum omnino exstat in ecclesiasticis monumentis exemplum. Quae vero Basnagio suppetunt ex Tertulliani auctoritate, et Actorum compilatore adversus Perpetuam sociosque martyres conjecturae ejusmodi sunt, quae falsitatem adjunctam non raro et manifestissime habent. Cum, ut ostendimus, Tertullianus et catholicos martyres saepissime laudaverit, et ad eorum communionem adspiraverit, et Novatiani denique, non minus quam Montanistae ab Ecclesia catholica extorres catholicorum Acta martyrum luci dederint, seraeque posteritati commendarint, etc.

Eadem est internorum argumentorum comparatio. Nostra enim ex sanctitate martyrum, ex eorum virtutibus, [Col. 0167D] et miraculis, et vaticiniis, et ex prophetiarum exitu conficiuntur, quae simul omnia numquam omnino inveniuntur cum haeresi fuisse conjuncta. Quae vero apud Basnagium ex quarumdam visionum, ut ipsi videtur, inconcinnitate proficiscuntur, talia sunt quae ut multum, secundum se spectata, et in [Col. 0168A] bonam possemus et in malam partem interpretari. Sed ubi inveniuntur cum sanctitate et simplicitate vitae, cum miraculis et vaticiniorum eventu conjuncta, ratio postulat ut ea in partem, quoad fieri poterit, optimam accipiamus. Et hinc argumentum exsistit, ex quo adversarius nulla, ut mihi videtur, ratione possit evadere. Aut enim iis quae de nostrorum martyrum virtutibus, prophetiis, et miraculis in Actis referuntur, fidem accommodat, aut potius abrogat. Si fidem habeat, in tuto profecto est sanctorum martyrum orthodoxia; cum eae virtutes, in quibus nihil fucatum, nihil adulterinum repertum est, nihil denique per simulationem et hypocrisim gestum, ea miracula, eae prophetiae, in haereticos martyres non conveniant; multo autem minus in Montanistas, [Col. 0168B] quae in Actis habentur, ab eorum dogmatis, et disciplina, ut ostendimus, perquam aliena. Et tunc, ut dixi, ratio postulat, ut visiones et revelationes, quemadmodum et a nobis, et ante nos a divo Augustino et ab aliis veris doctissimis factum est, in optimam partem interpretemur. Sin autem iis quae de Perpetuae, Felicitatis sociorumque martyrum virtutibus, etc., referuntur, fidem Basnagius derogat, eadem ratione, et iis fidem abrogare debebit, quae in Actis ad visiones et revelationes martyrum pertinent. Nulla enim ratio patitur, ut Actis contra martyres credat, pro martyribus fidem non habeat. Praecipue cum longe proclivius sit existimare Actorum compilatorem in iis quae de visionibus narrat, esse mentitum, quam in iis quae de signis et miraculis habet: [Col. 0168C] visionum enim, et revelationum solus Deus testis erat et martyres, qui jam fuerunt e vivorum numero immanitate carnificum exturbati; quae vero ad miracula pertinent, in aperto quaedam eorum, et in medio amphitheatro a scriptore coaevo gesta narrantur, ubi profecto in auctore contemporaneo ullus fraudis, et suscipionis locus esse non potest; facitque hic maxime, quod de id genus miraculis praeclare Dodwellus observat ⁜ (1) : Si ea scilicet pro historicae fidei captu, atque natura probari sibi velint athei, nihil prorsus esse quod hic desiderare possint, quominus hujusmodi narrationes videantur esse verissimae: «Imprimis enim non in angulis, inquit, aut paucis quibusdam consciis, quorum posset interesse, sed palam gesta, et in omnium conspectu [Col. 0168D] narrant, tam inimicorum quam amicorum, quin potius inimicorum, qui locum in theatris praecipuum habebant. Ita factum non modo ut qui ea scripserint, ea certo possent cognoscere; sed et qui alia in sententia essent, ea facile possent certoque refellere. Deinde, talia fuisse haec gesta, ut plurimorum intererit, et quam maxime, ne lateret veritas, sed potius ut esset compertissima. Persecutorum intererat, ne haec vera crederentur, quibus gravissima forent crudelitatis infamia apud absentes, tam vivos quam etiam posteros, onerandi; quibus divino [Col. 0169A] etiam suffragio damnati viderentur. Christianorum etiam maxime omnium intererat, siquidem fuissent falsa, ne vera crederentur, quibus tantos hujus vitae cruciatus tam nulla futurorum praemiorum mercede lucraturi. Non est itaque quod suspicemur contemptas has fuisse narrationes; sed vero omnem potius ab utrisque diligentiam in illis eruendis fore adhibendam.» Quod si Acta Perpetuae ab auctore coaevo collecta fuisse Basnagius negat, jam eo res recidit ut omnem non solum miraculis, sed etiam visionibus fidem derogemus, et ad externa argumenta controversia tota revocetur, in quibus vidimus quantum Perpetuae causa triumphet. Demus tamen paria esse quae in utramque partem momenta modo afferuntur, [Col. 0170A] cum boni viri sit et aequi judicis dubia in meliorem potius partem quam in deteriorem interpretari, et nemo qua fruitur bonae famae et existimationis possessione, nisi malus certis indiciis et perspicuis argumentis demonstretur, exui debeat, nullo modo permittendum erat ut ea quae jam per quindecim saecula rectae fidei et sanctitatis existimatione gavisi sunt, ob leves quasdam conjecturas, Perpetua sociique martyres exuerentur. Quod quidem in causa fuit ut in hac controversia defensoris partes in me ultro susciperem, et hanc qualemcumque meam dissertationem in publicum emitterem, quae tota quanta est, utinam in Dei honorem et gloriam martyrum cedat!

1 ^o ANTECEDENTE, ubi excurrit in laudes Octavii Christiani, a quo Caecilius, cultor deorum, qui Minucium salutatum Romam venerat, inter ambulandum ad veram religionem fuit revocatus. C. I, II.

2 ^o CONCOMITANTIBUS, ubi docet quid in via acciderit, et quomodo Minucium Octavius admonuerit ne familiarem pateretur diutius errare. C. II,—III tot.

3 ^o CONSEQUENTE, quod exponit occasionem, natam ex objurgatione modo dicta, disputandi de religione. C. IV.

TRANSITIO continet Caecilii admonitionem ad M. [Col. 0225B] Minucium praesidem de officii partibus rite tuendis. C. V.

[Col. 0231B] In hoc Dialogo Caecilius inducitur ethnicis superstitionibus addictus, qui patrium et avitum deorum cultum a nemine deserendum, variis rationibus probare conatur: neque ulli esse anxie de religione inquirendum, sed antiquam retinendam, novam repudiandam. Contra vero Octavius, qui, impio illo cultu rejecto, christianae professioni nomen eum Minucio Felice dederat, omnia Caecilii argumenta sic funditus evertit, tantisque rationum momentis christianae religionis veritatem demonstrat, ut Caecilius, gravissima disputatione fractus ac plane convictus, veram religionem laeto gratantique animo fuerit amplexatus. Ac primum quidem Caecilii sermonem pro deorum [Col. 0232B] cultu exponit auctor. Deinde vero Octavii responsionem ad singula orationis Caecilianae membra subinfert.

⁜

ARGUMENTUM.— Ab ipso dialogi exordio, narrat Minucius quam jucunda eorum quae sibi cum Octavio, dum apud se Romae ageret, contigerant, ac potissimum hujusce disputationis recordatione oblectaretur.

I. (I) ¹ ⁜ * COGITANTI mihi, et cum animo meo Octavii, boni et fidelissimi contubernalis, memoriam recensenti, tanta dulcedo et affectio hominis inhaesit, ut ipse quodammodo [Col. 0233A] mihi viderer in praeterita redire, non ea quae jam transacta et decursa sunt, recordatione revocare. Ita ejus contemplatio, quantum subtracta est oculis, tantum pectori meo, ac pene intimis sensibus, implicata est. (II) Nec immerito discedens vir eximius et sanctus immensum sui desiderium nobis reliquit: utpote quum et ipse tanto nostri semper amore flagraverit, ut et in ludicris et seriis pari mecum voluntate concineret, eadem vellet vel nollet. Crederes unam mentem in duobus fuisse ² divisam: sic solus in amoribus, [Col. 0234A] conscius ipse, socius in erroribus, et quum, discussa caligine, de tenebrarum profundo in lucem sapientiae et veritatis emergerem, non respuit comitem, sed, quod est gloriosius, praecucurrit. Itaque, cum per universam convictus nostri et familiaritatis aetatem mea cogitatio volveretur, in illo praecipue sermone ejus mentis meae resedit intentio, quo Caecilium, superstitiosis vanitatibus etiam nunc inhaerentem, disputatione gravissima ad veram religionem reformavit.

⁜

ARGUMENTUM.— Octavii Romam adventus forensium feriarum tempore, pergratus Minucio. Utrique ad marina Ostiae balnea, adscito Minucii comite Caecilio, ire placuit. Dum simul ad mare pergunt, Caecilius conspecto Serapidis simulacro, manum ori admovens, illud colit.

Nam negotii et visendi mei gratia, Romam contenderat, relicta domo, conjuge, liberis, et, quod est in liberis amabilius, adhuc annis innocentibus, et adhuc dimidiata verba tentantibus, loquelam ipso offensantis linguae fragmine dulciorem. Quo in adventu [Col. 0236A] ejus non possum exprimere sermonibus, quanto quamque impatienti gaudio exultaverim, quum autem geret maxime laetitiam meam amicissimi hominis inopinata praesentia. Igitur, post unum et alterum diem, quum jam et aviditatem desiderii frequens assiduitatis usus implesset, et quae per absentiam mutuam de nobis nesciebamus, relatione alterna comperissemus; placuit Ostiam petere, amoenissimam civitatem, quod esset corpori meo siccundis humoribus de marinis lavacris blanda et apposita curatio. Sane et ad vindemiam feriae judiciariam curam relaxaverant. Nam id temporis, post aestivam diem, in temperiem semet autumnitas dirigebat. Itaque, quum [Col. 0237A] diluculo ad mare, inambulando littore, pergeremus, ut et aura, ³ aspirans leniter, membra vegetaret, et cum eximia voluptate molli vestigio cedens arena subsideret; Caecilius, simulacro Serapidis denotato, ut vulgus superstitiosus solet, manum ori admovens osculum labiis impressit.

⁜

ARGUMENTUM.— Superstitiosi hominis actum indigne ferens Octavius, Minucio acriter exprobrat hujus impii facinoris in famiam non minorem in ipsum, utpote [Col. 0238A] Coecilii hospitem, quam in eumdem Caecilium redundare.

Tunc Octavius ait: Non boni viri est, Marce frater, hominem domi forisque lateri tuo inhaerentem, sic in hac imperitiae vulgaris caecitate deserere, ut tam luculento die in lapides eum patiaris impingere, effigiatos sane, et unctos, et coronatos; quum scias hujus erroris non minorem ad te quam ad ipsum infamiam redundare. Cum hoc sermone ejus medium spatium civitatis emensi, jam liberum littus tenebamus. Ibi arenas extimas, velut sterneret ambulacro [Col. 0239A] perfundens lenis unda tendebat: et, ut semper mare etiam positis flatibus, inquietum est, etsi non canis spumosisque fluctibus exibat ad terram, tamen crispis torosisque. Ibidem erroribus delectati perquam sumus, quum in ipso aequoris limine plantas tingeremus, quod vicissim nunc appulsum nostris pedibus alluderet, fluctus nunc, relabens ac vestigia retrahens in sese resorberet. Sensim itaque tranquilleque progressi, oram curvi molliter littoris, iter fabulis fallentibus, legebamus. Hae fabulae erant Octavii, disserentis de navigatione, narratio. Sed ubi eundi spatium satis justum cum sermone consumpsimus, eamdem emensi viam rursus, versis vestigiis, terebamus. Et quum ad id loci ventum est ubi subductae naviculae, substratis [Col. 0239B] roboribus, a terrena labe suspensae quiescebant; pueros videmus, certatim gestientes, testarum in mare jaculationibus ⁴ ludere. Is lusus est: testam teretem, [Col. 0240A] jactatione fluctuum laevigatam, legere de littore; eam testam plano situ digitis comprehensam, inclinem ipsum atque humilem, quantum potest, super undas irrotare, ut illud jaculum, vel dorsum maris raderet, enataret, dum leni impetu labitur; vel summis fluctibus tonsis emicaret, emergeret, dum assiduo saltu sublevatur. Is se in pueris victorem ferebat, cujus testa et procurreret longius, et frequentius exsiliret.

⁜

ARGUMENTUM.— Subtristis Caecilius de hujusmodi objurgatione qua sui causa Octavius Minucium perstrinxit, petit ut sibi cum Octavio de suae religionis veritate disputare liceat. Annuit cum socio suo Octavius, [Col. 0240B] ac medius inter Caecilium et Octavium sedet Minucius.

Igitur, quum omnes hac spectaculi voluptate caperemur, Caecilius nihil intendere, neque de contentione [Col. 0241A] ridere; sed tacens, anxius, segregatus, dolere nescio quid vultu fatebatur. Cui ego: Quid hoc est rei? cur non agnosco, Caecili, alacritatem tuam illam? et illam oculorum etiam in seriis hilaritatem requiro? Tum ille: Jamdudum me Octavii nostri acriter angit et remordet oratio, qua, in te invectus, objurgavit negligentiae, ut me dissimulanter gravius argueret inscientiae. Itaque progrediar ulterius: de toto et integro mihi cum Octavio res est. Si placet ut ipsius sectae homo cum eo disputem, jam profecto intelliget facilius esse in contubernalibus disputare, quam conserere sapientium modo; modo in istis ad tutelam balnearum jactis, et in altum procurrentibus petrarum obicibus residamus, ut et requiescere de itinere possimus et intentius disputare. Et cum dicto ejus assedimus [Col. 0241B] ita ut me ex tribus medium lateris ambitione [Col. 0242A] protegerent; nec hoc obsequii fuit, aut ordinis aut ⁵ honoris, quippe cum amicitia pares semper aut accipiat aut faciat, sed ut arbiter, et utrique proximus, aures darem, et disceptantes duos medius segregarem, Tum sic Caecilius exorsus est:

⁜

ARGUMENTUM.— Disputationem suam aggreditur Caecilius: et primum quidem omnia in rebus humanis dubia et incerta; adeoque dolendum quod Christiani, rudes plerumque et illitterati, de summa rerum ac divina majestate aliquid certi decernere audeant; hinc nulla providentia mundum regi arguit, concluditque satius esse traditis religionibus adhaerere.

[Col. 0242B] Quamquam tibi, Marce frater, de quo maxime quaerimus, [Col. 0243A] non sit ambiguum, utpote quum, diligenter in utroque vivendi genere versatus, repudians alterum, [alterum] comprobans; in praesentiarum tamen ita tibi informandus est animus, ut libram teneas aequissimi judicis, nec in alteram partem propensus incumbas, ne non tam ex nostris disputationibus nata sententia, quam ex tuis sensibus prolata videatur. Proinde, si mihi, quasi novus aliqui et quasi ignarus [Col. 0244A] partis utriusque, considas, nullum negotium est patefacere omnia in rebus humanis dubia, incerta, suspensa, magisque omnia verisimilia quam vera. Quo magis mirum est nonnullos taedio investigandae penitus veritatis cuilibet opinioni temere succumbere, quam in explorando pertinaci diligentia perseverare. Itaque indignandum omnibus, indolescendum est, audere quosdam, et hoc studiorum rude [rudes], [Col. 0245A] litterarum profanos, expertes artium etiam sordidarum, certum aliquid de summa rerum ac majestate decernere, de qua tot omnibus saeculis sectarum plurimarum usque adhuc ipsa philosophia deliberat. Nec immerito: quum tantum absit ab exploratione divina humana mediocritas, ut neque, quae supra nos coelo suspensa, sublata sunt, neque quae infra terram profunda, demersa sunt, aut scire ⁶ sit datum, aut scrutari permissum, aut stuprari religiosum: et beati satis, satisque prudentes jure videamur si, secundum illud vetus Sapientis oraculum, [Col. 0245B] nosmetipsos familiarius noverimus. Sed quatenus indulgentes [Col. 0246A] insano atque inepto labori, ultra humilitatis nostrae terminos evagamur, et in terram projecti, coelum ipsum et ipsa sidera audaci cupiditate transcendimus, vel hunc errorem saltem, non vanis et formidolosis opinionibus implicemus. Sint principio omnium semina, natura in se coeunte, densata: quis hic auctor deus? sint fortuitis concursionibus totius mundi membra coalita, digesta, formata: quis deus machinator? Sidera licet ignis accenderit, et coelum licet sua materia suspenderit; licet terram fundaverit [Col. 0246B] pondere, et mare licet influxerit e liquore; unde haec [Col. 0247A] religio, unde formido, quae superstitio est? Homo, et animal omne quod nascitur, inspiratur et alitur, elementorum ut voluntaria concretio est, in quae rursum homo, et animal omne dividitur, solvitur, dissipatur, ita in fontem refluunt, et in semet omnia revolvuntur, nullo artifice, nec judice, nec auctore. Sic, congregatis ignium seminibus, soles alios atque alios semper splendere; sic exhalatis terrae vaporibus, nebulas semper adolescere: quibus densatis coactisque, nubes altius surgere: iisdem labentibus, pluvias fluere, flare ventos, grandines increpare: vel nimbis [Col. 0248A] collidentibus, tonitrua mugire, rutilare fulgura, fulmina ⁷ praemicare. Adeo passim cadunt, montes irruunt, arboribus incurrunt: sine delectu tangunt loca sacra et profana; homines noxios feriunt, saepe et religiosos. (III) Quid tempestates loquar varias ac incertas? quibus, nullo ordine vel examine, rerum omnium impetus volutatur; in naufragiis, bonorum malorumque fata mixta, merita confusa; in incendiis, interitum convenire insontium nocentiumque; et, cum tabe pestifera coeli tractus inficitur, sine discrimine omnes deperire; et, cum belli ardore saevitur, [Col. 0249A] meliores potius occumbere. In pace etiam, non tantum aequatur nequitia melioribus, sed et colitur: ut in pluribus nescias utrum sit eorum detestanda pravitas, an optanda felicitas. (IV) Quod si mundus divina providentia et alicujus numinis auctoritate regeretur, numquam mereretur Phalaris et Dionysius regnum, numquam Rutilius et Camillus exsilium, numquam Socrates venenum. (V) Ecce arbusta frugifera, ecce jam seges cana, jam temulenta vindemia imbri corrumpitur, grandine caeditur: adeo aut incerta nobis veritas occultatur et premitur; aut, quod magis credendum est, variis et lubricis casibus, soluta legibus fortuna dominatur.

⁜

ARGUMENTUM.— Quaelibet natio, ac Romani postmodum numina sua ita coluere, ut eorum cultum supremum totius orbis terrae imperium fuerint assecuti.

Cum igitur aut fortuna certa, aut incerta natura sit, quanto venerabilius ac melius, antistites veritatis majorum excipere disciplinam, religiones traditas colere; deos quos a parentibus ante imbutus es timere, quam nosse familiarius, adorare; nec de numinibus ferre sententiam, sed ⁸ prioribus credere qui, adhuc rudi saeculo, ipsius mundi natalibus; meruerunt deos vel faciles habere, vel reges! [Col. 0251A] Inde adeo per universa imperia, provincias, oppida, videmus singulos sacrorum ritus gentiles habere, et deos colere municipes, ut Eleusinios Cererem, Phrygas Matrem, Epidaurios Aesculapium, Chaldaeos Belum, Astarten Syros, Dianam Tauros, Gallos Mercurium, universa Romanos. Sic eorum potestas et auctoritas totius orbis ambitus occupavit: sic imperium suum ultra solis vias et ipsius Oceani limites propagavit, dum exercent in armis virtutem religiosam, dum urbem muniunt sacrorum religionibus, castis virginibus, multis honoribus, ac nominibus sacerdotum: dum [Col. 0252A] obsessi, et citra solum Capitolium capti, colunt deos, quos alius jam sprevisset, iratos; et per Gallorum acies, mirantium superstitionis audaciam, pergunt telis inermes, sed cultu religionis armati: dum capti, in hostilibus moenibus adhuc ferociente victoria, numina victa venerantur: dum undique hospites deos quaerunt, et suos faciunt: dum aras exstruunt, dum etiam ignotis numinibus et manibus. Sic, dum universarum gentium sacra suscipiunt, etiam regna [meruerunt]. Hinc perpetuus merent venerationis tenor mansit, qui longa aetate non infringitur, sed augetur: quippe antiquitas caeremoniis [Col. 0253A] atque fanis tantum sanctitatis tribuere consuevit, quantum adstruxerit vetustatis.

⁜

ARGUMENTUM.— Auspicia et auguria Romana poenitenter omissa, observata feliciter.

Nec tamen temere (ausim enim interim ⁹ et ipse concedere, et sic melius errare), majores nostri, aut observandis auguriis, aut extis consulendis, aut instituendis sacris, aut delubris dedicandis, operam navaverunt. Specta de libris memoriam: jam eos deprehendes initiasse ritus omnium religionum, vel [Col. 0254A] ut remuneraretur divina indulgentia, vel ut averteretur imminens ira, aut ut, jam tumens et saeviens, placaretur. Testis mater Idaea, quae adventu suo et probavit matronae castitatem, et urbem metu hostili liberavit: testes equestrium fratrum in lacu, sicut ostenderant, statuae consecratae, qui anhelis, spumantibus equis atque fumantibus, de Perse victoriam eadem die qua fecerant, nuntiaverunt: testis ludorum, offensio Jovis, de somno plebeii hominis iteratio: et Decuriorum devotio rata testis est: testis et Curtius, qui, equitis sui vel mole honore hiatum profundae voraginis [Col. 0255A] coaequavit. Frequentius etiam quam volebamus, deorum praesentiam contempta auspicia contestata sunt. Sic Allia nomen infaustum, sic Claudii et Junii, non praelium in Poenos, sed ferale naufragium est. Et, ut Trasimenus Romanorum sanguine et major esset et decolor, sprevit auguria Flaminius: et, ut Parthos signa reposcamus, Dirarum imprecationes Crassus et meruit et irrisit. Omitto vetera, quae multa sunt, et de deorum natalibus, donis, muneribus, negligo carmina poetarum; praedicta etiam de oraculis fata transilio, ne vobis antiquitas nimium fabulosa videatur. Intende templis ac delubris deorum quibus Romana civitas et protegitur ¹⁰ et armatur: magis sunt augusta numinibus incolis praesentibus, inquilinis, quam cultus insignibus et muneribus [Col. 0255B] opulenta. Inde adeo pleni et mixti Deo vates futura praecerpunt, dant cautelam periculis, morbis medelam, spem afflictis, opem miseris, solatium [Col. 0256A] calamitatibus, laboribus levamentum: etiam per quietem deos videmus, audimus, agnoscimus, quos impie per diem negamus, nolumus, pejeramus.

⁜

ARGUMENTUM.— Mimine ferenda Theodori, Diagorae ac Protagorae impia temeritas, qui deorum religionem vel penitus tollere, vel saltem infirmare voluere; at multo minus ferri debet latebrosa et lucifugax Christianorum natio, qui deos despuunt, et dum mori post mortem timent, interim mori non timent.

Itaque, cum omnium gentium de diis immortalibus, quamvis incerta sit vel ratio vel origo, maneat tamen firma consensio; neminem fero tanta audacia, tamque irreligiosa nescio qua prudentia tumescentem, qui hanc religionem tam vetustam, tam utilem, tam [Col. 0256B] salubrem dissolvere aut infirmare nitatur. Sit licet ille Theodorus Cyrenaeus, vel, qui prior, Diagoras Melius, cui Atheon cognomen apposuit [Col. 0257A] antiquitas, qui uterque, nullos deos asseverando, timorem omnem, quo humanitas regitur, venerationemque penitus sustulerunt: numquam tamen in hac impietatis disciplina simulatae philosophiae nomine atque auctoritate pollebunt, quum Abderiten Pithagoram [Protagoram] Athenienses viri, consulte potius quam profane de divinitate disputantem, et expulerint suis finibus, et in concione ejus scripta [Col. 0258A] deusserint; quid homines (sustinebitis enim me impetum susceptae actionis liberius exserentem) homines, inquam, deploratae, illicitae ac desperatae factionis grassari in eos, non ingemiscendum est? qui de ultima faece collectis imperitioribus, et mulieribus credulis, sexus sui ¹¹ facilitate labentibus, plebemprofanae conjurationis instituunt; quae nocturnis congregationibus, et jejuniis solemnibus et inhumanis [Col. 0259A] cibis, non sacro quodam sed piaculo foederantur. Latebrosa et lucifugax natio, in publicum muta, in angulis garrula: templa, ut busta, despiciunt; deos despuunt, rident sacra, miserentur miseri, si fas est, sacerdotum honores et purpuras despiciunt ipsi seminudi. Pro mira stultitia et incredibili audacia, spernunt tormenta praesentia, dum incerta metuunt et futura; et dum mori post mortem timent, interim mori non timent. Ita illis pavorem fallax spes solatio redivivo blanditur.

⁜

ARGUMENTUM.— Christianorum religio stulta, hominem siquidem crucifixum, ipsumque hujus supplicii instrumentum venerantur. Asini caput colere, ipsamque parentis sui naturam adorare dicuntur. De caede infantis et sanguine initiantur, ac per impudentes tenebras incerta sorte omnes permiscentur.

Ac jam, ut foecundius nequiora proveniunt, serpentibus in dies perditis moribus, per universum orbem sacraria ista teterrima impiae coitionis adolescunt. [Col. 0261A] Eruenda prorsus haec, et exsecranda consensio. Occultis se notis et insignibus noscunt, et amant mutuo pene antequam noverint: passim etiam inter eos velut quaedam libidinum religio miscetur; ac se promisce appellant fratres et sorores, ut etiam non insolens stuprum, intercessione sacri nominis, fiat incestum: ita eorum vana et demens superstitio sceleribus gloriatur. Nec de ipsis, nisi subsisteret veritas, maxima et varia maxime nefaria et honore praefanda, sagax fama loqueretur. Audio eos turpissimae pecudis caput asini consecratum, inepta nescio qua persuasione, venerari: digna et nata religio talibus moribus. Alii eos ferunt ipsius antistitis ac sacerdotis colere genitalia, et quasi parentis sui adorare naturam. [Col. 0261B] Nescio an falsa ¹² , certe occultis ac nocturnis sacris [Col. 0262A] apposita suspicio: et qui hominem, summo supplicio pro facinore punitum, et crucis ligna feralia, eorum caerimonias fabulantur, congruentia perditis sceleratisque tribuit altaria, ut id colant quod merentur. (VI) Jam de initiandis tirunculis fabula tam detestanda quam nota est: infans farre contectus, ut decipiat incautos, apponitur ei qui sacris imbuatur. Is infans a tirunculo, farris superficie, quasi ad innoxios ictus provocato, coecis occultisque vulneribus occiditur: hujus, proh nefas! sitienter sanguinem lambunt, hujus certatim membra dispertiunt: hac foederantur hostia; hac conscientia sceleris ad silentium mutuum pignerantur: haec sacra sacrilegiis omnibus tetriora. (VII) Et de convivio notum est, passim omnes loquuntur, id [Col. 0262B] etiam Cirtensis nostri testatur oratio: ad epulas solemni [Col. 0263A] die coeunt, cum omnibus liberis, sororibus, matribus, sexus omnis hominis et omnis aetatis: illic, post multas epulas, ubi convivium caruit [caluit], et incestae libidinis ebrietatis fervor exarsit, carnis [canis] qui candelabro nexus est, jactu offulae ultra spatium lineae qua vinctus est, ad impetum et saltum provocatur: sic everso et exstincto conscio lumine, impudentibus tenebris nexus infandae cupiditatis involvunt per incertum sortis; et, si non omnes opera, conscientia tamen pariter incesti, quoniam voto universorum appetitur quicquid accidere potest in actu singulorum.

⁜

ARGUMENTUM.— Quidquid colunt, magnopere occultare nituntur: nullas aras habent, templa nulla, nulla [Col. 0264A] nota simulacra. Deus illorum, sicut et Judaeorum, unicus esse fertur: quem cum nec videre nec ostendere queant, illum nihilominus molestum, inquietum et praepostere curiosum arbitrantur.

Multa praetereo consulto; nam et haec nimis multa sunt quae aut omnia aut pleraque omnium vera declarat ipsius pravae religionis obscuritas. Cur etenim occultare ¹³ et abscondere quidquid illud colunt magnopere nituntur, quum honesta semper publico gaudeant, scelera secreta sint? cur nullas aras habent, templa nulla, nulla nota simulacra? numquam palam loqui, numquam libere congregari [sustinent], nisi illud quod colunt et interprimunt, aut puniendum est aut pudendum? Unde autem, vel quis ille, aut ubi Deus unicus, solitarius, destitutus; quem non gens [Col. 0265A] libera, non regna, non saltem Romana superstitio noverunt? Judaeorum sola et misera gentilitas unum et ipsi Deum, sed palam, sed templis, aris, victimis caerimoniisque coluerunt: cujus adeo nulla vis nec potestas est, ut sit Romanis numinibus cum sua sibi natione captivus. At etiam Christiani quanta monstra, quae portenta confingunt? Deum illum suum, quem nec ostendere possunt nec videre, in omnium mores, actus omnium, verba denique et occultas cogitationes diligenter inquirere, discurrentem scilicet, atque ubique praesentem; molestum illum volunt, inquietum, impudenter etiam curiosum, siquidem adstat factis omnibus, locis omnibus intererrat: cum nec singulis inservire possit, per universa [Col. 0266A] districtus, nec universis sufficere, in singulis occupatus. (VIII) Quid? quod toto orbi, et ipsi mundo cum sideribus suis minantur incendium, ruinam moliuntur? quasi aut naturae divinis legibus constitutus aeternus ordo turbetur, aut rupto elementorum omnium foedere, et coelesti compage divisa, moles ¹⁴ ista qua continetur et cingitur subruatur.

⁜

ARGUMENTUM.— Futurum quoque asserunt totius mundi incendium; ac post corporum nostrorum resurrectionem, justis beatissimae vitae, injustis maximarum poenarum aeternitatem promittunt.

Nec hac furiosa opinione contenti, aniles fabulas [Col. 0267A] adstruunt et annectunt; renasci se ferunt, post mortem et cineres et favillas: et nescio qua fiducia mendaciis suis invicem credunt; putes eos jam revixisse. Anceps malum, et gemina dementia! Coelo et astris, quae sic relinquimus ut invenimus, interitum denuntiare: sibi mortuis, exstinctis, qui sicut nascimur et interimus, aeternitatem repromittere. Inde videlicet et exsecrantur rogos, et damnant ignium sepulturas; quasi non omne corpus, etsi flammis subtrahatur, annis tamen et aetatibus in terram resolvatur: nec intersit utrum ferae diripiant, an [Col. 0268A] maria consumant, an humus contegat, an flamma subducat, cum cadaveribus omnis sepultura, si sentiunt, poena sit; si non sentiunt, ipsa conficiendi celeritate medicina. Hoc errore decepti beatam sibi, ut bonis et perpetem vitam mortuis, pollicentur: caeteris, ut injustis, poenam sempiternam. Multa ad haec suppetunt, ni festinet oratio, injustos ipsos, magis nec laboro, jam docui: quamquam etsi justos darem, culpam tamen, vel innocentiam fato tribui sententiis plurimorum et haec vestra consensio est. Nam quidquid agimus, ut alii fato, ita vos [Col. 0269A] Deo addicitis: sic sectae vestrae non spontaneo cupere, sed electos. Igitur iniquum judicem fingitis, qui sortem in hominibus puniat, non voluntatem. Vellem tamen sciscitari, utrumne cum corporibus? et corporibus quibus? ipsisne an innovatis, resurgatur? sine corpore? Sine corpere. Hoc, ¹⁵ quod sciam, neque mens, neque anima, nec vita est. Ipso corpore? [Col. 0270A] sed jam ante dilapsum est. Alio corpore? ergo homo novus nascitur, non prior ille reparatur. Et tamen tanta aetas abiit, saecula innumera fluxerunt, quis unus ullus ab inferis, vel Protesilai sorte, remeavit, horarum saltem permisso commeatu, vel ut exemplo crederemus? Omnia ista figmenta malesanae opinionis, et inepta solatia, a [Col. 0271A] poetis fallacibus in dulcedine carminis lusa, a vobis, nimirum credulis, in Deum vestrum turpiter reformata sunt.

⁜

ARGUMENTUM.— Quid autem ipsismet Christianis post mortem eventurum sit, inde augurari possimus, quod nunc omni ope destituti, summis calamitatibus et miseriis premuntur.

Nec saltem de praesentibus capitis experimentum, quam vos irritae pollicitationis cassa vota decipiant: quid post mortem impendeat, miseri, dum adhuc vivitis, aestimate. Ecce pars vestrum et major [et] melior, ut dicitis, egetis, algetis, opere, fame, laboratis: et Deus patitur, dissimulat; non vult, aut [Col. 0271B] non potest opitulari suis. Ita aut invalidus, aut iniquus est. Tu qui immortalitatem postumam somnias, cum periculo quateris, cum febribus ureris, cum dolore laceraris, non tum conditionem tuam sentis? [Col. 0272A] Non tum agnoscis fragilitatem? Invitus, miser, infirmitatis argueris, nec fateris? Sed omitto communia; ecce vobis minae, supplicia, tormenta, et jam non adorandae, sed subeundae cruces: ignes etiam, quos et praedicitis, et timetis: ubi Deus ille, qui subvenire reviviscentibus potest, viventibus non potest? Nonne Romani sine vestro Deo imperant, regnant, fruuntur orbe toto, vestrique dominantur? Vos vero suspensi interim atque solliciti, ¹⁶ honestis voluptatibus abstinetis. Non spectacula visitis, non pompis interestis: convivia publica absque vobis; sacra certamina, praecerptos cibos, et delibatos altaribus potus abhorretis. Sic reformidatis deos, quos negatis. Non floribus caput nectitis; non corpus odoribus honestatis: reservatis unguenta funeribus: coronas etiam sepulchris [Col. 0272B] denegatis, pallidi, trepidi, misericordia digni, sed nostrorum deorum. Ita nec resurgitis miseri, nec interim vivitis. (IX) Proinde si quid sapientiae vobis, aut verecundiae est, desinite coeli plagas, et mundi fata [Col. 0273A] et secreta rimari: satis est pro pedibus aspicere, maxime indoctis, impolitis, rudibus, agrestibus: quibus non est datum intelligere civilia, multo magis denegatum est disserere divina.

⁜

ARGUMENTUM.— Concludit tandem Caecilius repudiandam religionem novam; nec de rebus dubiis temere pronuntiandum.

Quamquam, si philosophandi libido est, Socratem sapientiae principem, quisque vestrum tantus est, si potuerit, [Col. 0274A] imitetur; ejus viri, quoties de coelestibus rogabatur, nota responsio est: QUOD SUPRA NOS, NIHIL AD NOS. Merito ergo de oraculo testimonium meruit prudentiae singularis, quod oraculum, idem ipse praesensit, idcirco universis esse praepositum; non quod omnia comperisset, sed quod nihil se scire didicisset: ita confessae imperitiae summa prudentia est. Hoc fonte defluxit Arcesilae, et multo post Carneadis, et Academicorum plurimorum in summis quaestionibus tuta dubitatio; quo genere philosophari et caute indocti possunt, et docti gloriose. (X) Quid? Simonidis Melesii [Col. 0275A] nonne admiranda omnibus et sectanda cunctatio? qui Simonides, cum de eo, quid et quales ¹⁷ arbitraretur deos, ab Hierone tyranno quaereretur, primo deliberationi diem petiit, postridie biduum prorogavit, mox alterum tantum, admonitus, adjunxit: postremo, cum causas tantae morae tyrannus inquireret, respondit ille, quod sibi, quanto inquisitio tardior pergeret, tanto veritas fieret obscurior. Mea quoque opinione, quae sunt dubia, ut sunt, relinquenda sunt: nec, tot ac tantis viris deliberantibus, temere et audaciter in alteram partem ferenda sententia est, ne aut anilis inducatur superstitio, aut omnis religio destruatur.

⁜

ARGUMENTUM.— Non sine animi elati fastidio provocat Octavium Caecilius, ut argumentis suis respondeat. Cui Minucius modeste respondet, de sua haud mediocri [Col. 0275B] eloquentia, deque concinna orationis varietate non esse ipsi exultandum.

[Col. 0276A] Sic Caecilius, et renidens (nam indignationis ejus tumorem effusae orationis impetus relaxaverat): Ecquid ad haec, ait, audet Octavius, homo Plautinae prosapiae, ut pistorum praecipuus, ita prostremus philosophorum? Parce, inquam, in eum plaudere; neque enim prius exultare te dignum est concinnitate sermonis, quam utrimque plenius fuerit peroratum; maxime quum non laudis, et veritati disceptatio vestra nitatur. Et quamquam magnum in modum me, subtili varietate, tua delectaverit oratio, tamen altius moveor, non de praesenti actione, sed de toto genere disputandi: quod plerumque pro disserentium viribus, et eloquentiae potestate, etiam perspicuae veritatis conditio mutetur. Id accidere pernotum est auditorum facilitate, qui, dum verborum lenocinio a rerum intentionibus avocantur, sine delectu adsentiuntur dictis omnibus: nec a rectis falsa ¹⁸ secernunt, nescientes [Col. 0276B] inesse et incredibili verum, et in verisimili [Col. 0277A] mendacium. Itaque quo saepius asseverationibus credunt, eo frequentius a peritioribus arguuntur: sic assidue temeritate decepti. Culpam judicis transferunt ad incerti querelam, ut damnatis omnibus malint universa suspendere, quam de fallacibus judicare. Igitur nobis providendum est, ne odio identidem sermonum omnium laboremus, ita, ut in execrationem et odium hominum plerique simpliciores efferantur. Nam incaute creduli circumveniuntur ab his, quos bonos putaverunt: mox, errore—consimili jam suspectis omnibus, ut improbos metuunt etiam, quos optimos sentire potuerunt. Nos proinde solliciti, quod utrimque in omni negotio disseratur, et ex altera parte plerumque obscura sit veritas, ex altero latere [Col. 0277B] mira subtilitas, quae nonnumquam ubertate dicendi, [Col. 0278A] fidem confessae probationis imitetur: diligenter quantum potest, singula ponderemus, ut argutias quidem laudare, ea vero quae recta sunt, eligere, probare, suscipere possimus.

⁜

ARGUMENTUM.— Regerit Minucio Caecilius non sine aliqua laesi animi significatione, ipsum religiosi judicis officio recedere, dum suae disputationis vires infirmat. Integrum, Octavio esse ea omnia, quae in medium protulerat, confutare.

Decedis, inquit Caecilius, officio judicis religiosi; nam perinjurium est, vires te actionis meae, intergressu gravissimae disputationis, infringere cum Octavius integra [Col. 0278B] et illibata habeat singula. Si potest reputare; id quod [Col. 0279A] criminaris, inquam, in commune, nisi fallor, compendium protuli, ut examine scrupuloso nostram sententiam non eloquentiae tumore, sed rerum ipsarum soliditate liberemus: nec avocanda, quod quereris, diutius ¹⁹ intentio, cum toto silentio liceat responsionem Januarii nostri, jam gestientis, audire.

⁜

ARGUMENTUM.— Suam itaque orditur responsionem Octavius: seque veracium verborum flumine amarissimam conviciorum labem diluturum confidit. Dehinc ad infirmanda singula Caecilii argumenta digreditur. [Col. 0280A] Primum itaque statuit, nemini aegre ferendum quod Christiani quantumvis indocti, de coelestibus rebus disputent: non enim disputantis auctoritas, sed disputationis ipsius veritas est spectanda.

Et Octavius: Dicam equidem, ut potero, pro viribus; et adnitendum tibi mecum est, ut conviciorum amarissimam labem verborum veracium in flumine diluamus. Nec dissimulabo principio ita Natalis mei errantem, vagam, lubricam nutasse sententiam, ut sit nobis ambigendum, utrum tua eruditio turbata sit, an vacillaverit per errorem. Nam interim deos credere, interim se deliberare variavit, ut, propositionis incerto, [Col. 0281A] [in]certio[r] responsionis nostrae intentio fundaretur. Sed in Natale meo versutiam nolo, non credo: procul est ab ejus simplicitate subtilis urbanitas. Quid igitur? Ut qui rectam viam nescit, ubi, ut fit, in plures una diffunditur, quia viam nescit, haeret anxius, nec singulas audet eligere, nec universas probare; sic cui non est veri stabile judicium, [Col. 0282A] prout infida suspicio spargitur, ita ejus dubio opinio dissipatur. Nullum itaque miraculum est, si Caecilius identidem in contrariis ac repugnantibus jactetur aestu et fluctuetur: quod ne fiat ulterius, convincam, et redarguam, quamvis diversa sint, quae dicta sunt; una veritate confirmata probataque, nec dubitandum ei de caetero est, nec vagandum. Et [Col. 0283A] quoniam meus frater erupit aegre se fere, stomachari, indignari, dolere, illiteratos, pauperes, imperitos, de rebus coelestibus disputare; sciat omnes homines sine delectu aetatis, sexos, dignitatis, rationis et sensus capaces et habiles procreatos: nec fortuna nactos, sed natura insitos esse sapientiam: quin ipsos etiam philosophos, vel si qui alii artium repertores ²⁰ in memorias exierunt, priusquam solertia mentis parerent nominis claritatem, habitos esse plebeios, indoctos, seminudos; adeo divites facultatibus suis illigatos, magis aurum suspicere consuesse, quam coelum: nostrates pauperes, et commentos esse prudentiam, et tradidisse caeteris disciplinam. Unde apparet ingenium non dari facultatibus, nec studio parari, sed cum ipsa mentis formatione generari. [Col. 0283B] Nihil itaque indignandum, vel dolendum, si quicumque de divinis quaerat, sentiat, proferat; quum non disputantis auctoritas, sed disputationis ipsius veritas requiratur: atque etiam quo imperitior sermo, hoc illustrior ratio est: quoniam non fucatur pompa facundiae et gratiae, sed, ut est, recti regula sustinetur.

⁜

ARGUMENTUM.— Fatetur quidem hominem debere se ipsum nosse: sed plane negat hanc cognitionem ab eo posse comparari, quin antea rerum universitatem et Deum ipsum agnoscat. Ex ipsius autem mundi constitutione atque ornatu, quisque ratione praeditus, compertum habet eum a Deo conditum fuisse atque ab eo regi et administrari

Nec recuso, quod Caecilius adserere inter praecipua connisus est, hominem nosse se et circumspicere debere, quid sit, unde sit, quare sit; utrum elementis concretus, an concinnatus atomis, an potius a Deo factus, formatus, animatus? Quod ipsum explorare et eruere, sine universitatis inquisitione non possumus, quum ita cohaerentia, connexa, concatenata [Col. 0284B] sint, ut, nisi divinitatis rationem diligenter excusseris nescias humanitatis: nec possis pulchre gerere rem civilem, nisi cognoveris hanc communem omnium mundi civitatem: praecipue quum a feris belluis hoc differamus, quod illa prona, in terramque vergentia, nihil nata sint prospicere, nisi pabulum nos, quibus vultus erectus, quibus suspectus in coelum [Col. 0285A] datus est, sermo et ratio, per quae Deum agnoscimus, sentimus, imitamur, ignorare nec fas nec licet ingerentem sese oculis et sensibus ²¹ nostris coelestem claritatem. Sacrilegii enim vel maximi instar est, humi quaerere, quod in sublimi debeas, invenire. (XI) Quo magis mihi videntur, qui hunc mundi totius ornatum non divina ratione perfectum volunt, sed frustis quibusdam temere cohaerentibus conglobatum, mentem, sensum, oculos denique ipsos non habere. Quid enim potest esse tam apertum, tam confessum, tamque perspicuum, quum oculos in coelum sustuleris, et quae sunt infra circaque lustraveris, quam esse aliquod numen praestantissimae mentis, quo omnis natura inspiretur, moveatur, alatur, gubernetur? Coelum ipsum vide. Quam late tenditur! [Col. 0285B] quam rapide volvitur! vel, quod in noctem astris distinguitur, vel, quod in diem sole lustratur: jam scies, quam sit in eo summi moderatoris mira et divina libratio. Vide et annum ut solis ambitus faciat: et mensem vide ut luna auctu, senio, labore circumagat. Quid tenebrarum et luminis dicam recursantes vices, ut sit nobis operis et quietis alterna reparatio? Reliquenda vero astrologis prolixior de sideribus oratio vel quod regant cursum navigandi, [Col. 0286A] vel quod arandi metendique tempus inducant; quae singula, non modo, ut crearentur, fierent, disponerentur, summi opificis et perfectae rationis eguerunt, verum etiam sentiri, perspici, intelligi, sine summa solertia et ratione non possunt. Quid quum ordo temporum ac frugum stabili varietate distinguitur, nonne auctorem suum parentemque testatur ver aeque cum suis floribus, et aestas cum suis messibus, et autumni maturitas grata, ²² et hiberna olivitas necessaria? Qui ordo facile turbaretur, nisi maxima ratione consisteret. Jam providentiae quantae, ne hiems sola glacie ureret, aut sola aestas ardore torreret, autumni et veris inserere medium temperamentum, ut per vestigia sua anni revertentis occulti et innoxii transitus laberentur. [Col. 0286B] Mari intende: lege littoris stringitur. Quidquid arborum est vide, quam e terrae visceribus animatur. Aspice Oceanum: refluit reciprocis aestibus. Vide fontes: manant venis perennibus; fluvios intuere: eunt semper exercitis lapsibus. Quid loquar apte disposita recta montium collium flexa, porrecta camporum? quidve animantium loquar adversus sese tutelam multiformem? alias armatas cornibus, alias dentibus septas, et fundatas ungulis, et spicatas aculeis: aut [Col. 0287A] pedum celeritate liberas, aut elatione pinnarum? Ipsa praecipue formae nostrae pulchritudo Deum fatetur artificem, status rigidus, vultus erectus, oculi in summo, velut in specula, constituti, et omnes caeteri sensus velut in arce compositi.

⁜

Longum est ire per singula: nihil in homine membrorum est, quod non et necessitatis causa sit, et decoris: et quod magis mirum est, eadem figura omnibus, sed quaedam unicuique lineamenta deflexa. Sic et similes universi videmur, et inter se singulis dissimiles invenimur. Quid nascendi ratio? Quid cupido generandi? Nonne a Deo data est? et ut ubera partu maturescente lactescant, et ut tener foelus [Col. 0287B] ubertate lactei roris adolescat? Nec universitati solummodo Deus, sed et partibus consulit. Britannia [Col. 0288A] sole deficitur, sed circumfluentis maris tepore recreatur: Aegypti siccitatem temperat Nilus amnis: colit Euphrates Mesopotamiam: pro imbribus pensat Indus, et serere Orientem dicitur et rigare. Quod si ingressus aliquam domum, omnia exculta, disposita, ornata vidisses, utique praeesse ei crederes dominum, et illis bonis rebus multo esse meliorem: ita in hac mundi domo, cum coelum terramque perspicias, providentiam, ordinem, legem, crede esse universitatis dominum parentemque ipsis sideribus et totius mundi partibus pulchriorem. Ni forte, quoniam de providentia nulla dubitatio est, inquirendum putas, utrum unius imperio, an arbitrio plurimorum coeleste regnum gubernetur: quod ipsum non est multi laboris aperire cogitanti imperia [Col. 0288B] terrena, quibus exempla utique de coelo: quando umquam regni societas aut cum fide coepit, aut sine [Col. 0289A] cruore discessit? Omitto Persas, de equorum hinnitu augurantes principatum; et Thebanorum permortuam fabulam, transeo: ob pastorum et casae regnum de geminis memoria notissima est; generi et soceri bella toto orbe diffusa sunt: et tam magni imperii duos fortuna non cepit. Vide caetera: rex unus apibus, dux unus gregibus, in armentis rector unus: tu in coelo summam potestatem dividi credas, [Col. 0290A] et scindi veri illius ac divini imperii totam potestatem? cum palam sit parentem omnium Deum nec principium habere, nec terminum; qui nativitatem ²⁴ omnibus praestet, sibi perpetuitatem, qui ante mundum fuerit sibi ipse pro mundo; qui universa, quaecumque sunt, verbo jubet, ratione dispensat, virtute consummat. Hic nec videri potest, visu clarior est; nec comprehendi, tactu purior est; nec [Col. 0291A] aestimari, sensibus major est, infinitus, immensus, et soli sibi, tantus quantus est, notus; nobis vero ad intellectum pectus angustum est; et ideo sic eum digne aestimamus dum inaestimabilem dicimus. Eloquar quemadmodum sentio; magnitudinem Dei qui se putat nosse, minuit; qui non vult minuere, non novit. Nec nomen Deo quaeras, Deus nomen est. Illic vocabulis opus est cum per singulos propriis appellationum insignibus multitudo dirimenda est: Deo, qui solus est, Dei vocabulum totum est. Quem si patrem dixero, terrenum opineris; si regem, carnalem suspiceris; si dominum, intelliges utique mortalem. Aufer additamenta nominum, et perspicies ejus claritatem. Quid? quod omnium de isto habeo consensum: audio vulgus, quum ad coelum [Col. 0291B] manus tendunt, nihil aliud quam DEUM dicunt; et, DEUS MAGNUS EST; et, DEUS VERUS EST, et, SI DEUS DEDERIT. Vulgi iste naturalis sermo est, an Christiani [Col. 0292A] confitentis oratio? et qui Jovem principem volunt, falluntur in nomine, sed de una potestate consentiunt. Audio poetas quoque «unum patrem divum atque hominum» praedicantes, et «talem esse mortalium mentem qualem parens omnium diem duxerit.»

⁜

ARGUMENTUM.— Praeterea poetae illum divum hominumque Parentem, omnium rerum creatorem, mentem et spiritum appellarunt. Quin et ipsimet praestantiores philosophi eadem fere ac Christiani de Deo uno sensere.

Quid Mantuanus Maro? nonne apertius, proximius, verius? «Principio, ait, coelum et terras,» et caetera mundi membra «spiritus intus alit, et infusa mens agitat. Inde hominum pecudumque ²⁶ genus» et quidquid [Col. 0292B] aliud animalium. Idem alio loco, mentem istam et spiritum, Deum nominat; haec enim vera [ impr. verba] sunt:

⁜

ARGUMENTUM.— Quod si Providentia mundus regitur et unius Dei nutu gubernetur, non nos debet antiquitas imperita rapere ad mutui consensus errorem; quae nimirum fabellis suis delectata, ridiculas traditiones invexit. Nec minus evidenter ostenditur insulsum impiumque semper fuisse deorum cultum, dum mortalium antiquissimi suos reges, duces inclytos artiumque inventores, ob praeclara illorum facinora, non secus ac deos venerati sunt.

Exposui opiniones omnium ferme philosophorum, [Col. 0297B] quibus illustrior gloria est Deum unum multis licet [Col. 0298A] designasse nominibus; ut quivis arbitretur, aut nunc Christianos philosophos esse, aut philosophos fuisse jam tunc Christianos. Quod si Providentia mundus regitur et unius Dei nutu gubernatur, non nos debet antiquitas imperitorum, fabellis suis delectata vel capta, ad errorem mutui rapere consensus; quum philosophorum suorum sententiis refellatur, quibus et rationis et vetustatis adsistit auctoritas. Majoribus enim nostris tam facilis in mendaciis fides fuit, ut temere crediderint etiam alia monstruosa mira miracula: Scyllam multiplicem, Chimaeram multiformem, et Hydram felicibus vulneribus renascentem, et Centauros, equos suis hominibus implexos; et quidquid famae licet fingere, illis ²⁸ erat libenter audire. Quid? illas aniles fabulas, de hominibus [Col. 0298B] aves et feras, homines et de hominibus arbores [Col. 0299A] atque flores: quae si essent facta, fierent; quia fieri non possunt, ideo nec facta sunt. Similiter vero, ac erga deos quoque majores nostri improvidi, creduli, rudi simplicitate crediderunt: dum reges suos colunt religiose, dum defunctos eos desiderant in imaginibus videre, dum gestiunt eorum memorias in statuis detinere, sacra facta sunt quae fuerant adsumpta solatia. Denique, et antequam commerciis orbis pateret, et antequam gentes ritus suos moresque miscerent, unaquaeque natio conditorem suum, aut ducem inclytum, aut reginam pudicam sexu suo fortiorem, aut alicujus muneris vel artis repertorem venerabatur, ut civem bonae memoriae. Sic et defunctis praemium et futuris dabatur exemplum.

⁜

[Col. 0299B] ARGUMENTUM.— Mortales in deos fuisse assumptos [Col. 0300A] confirmat Octavius Evhemeri, Prodici, Perses et Alexandri Magni testimonio, a quibus deorum patria, natales, sepulchra recensentur. Exponit praeterea deorum tristes exitus, fata et funera. Ad haec ineptas putidasque nugas videt, quas de suorum deorum forma et figura ethnici venditant.

Lege Stoicorum scripta vel scripta sapientium, eadem mecum recognosces. Ob merita virtutis aut muneris deos habitos Erueret [ impr. Evhemerus] exsequitur, et eorum natales, patrias, sepulchra dinumerat et per provincias monstrat: dicta [impr. Dictaei] Jovis et Apollinis Delphiciae [ impr. Delphici], et Pariae [ impr. Phariae] Isidis, et Cereris Eleusiniae. Prodigiis [ impr. Prodicus] assumptos in [Col. 0300B] deos loquitur, qui errando inventis novis utilitati [Col. 0301A] hominum profuere. In eamdem sententiam et Persaeus philosophatur, et annectit inventas fruges et frugum ipsarum repertores iisdem nominibus, ut comicus sermo est, Venerem ²⁹ sine Libero et Cerere frigere. Alexander ille Magnus, Macedo, insigni volumine ad matrem suam scripsit, metu suae potestatis proditum [Col. 0302A] sibi de diis hominibus a sacerdote secretum: illi Vulcanum facit omnium principem, et postea Jovis gentem et despicis Isidis ad hirundinem, sistrum, et adspersis membris inanem (XVI) tui Serapidis sive Osiridis tumulum. Considera denique sacra ipsa et ipsa mysteria, invenies exitus tristes, fata et funera, [Col. 0303A] et luctus atque planctus miserorum deorum. Isis perditum filium cum Cynocephalo suo et calvis sacerdotibus luget, plangit, inquirit, et Isiaci miseri caedunt pectora, et dolorem infelicissimae matris imitantur: mox, invento parvulo, gaudet Isis, exsultant sacerdotes, Cynocephalus inventor gloriatur: nec desinunt annis omnibus vel perdere quod inveniunt, vel invenire quod perdunt. Nonne ridiculum est vel lugere quod colas, vel colere quod lugeas? haec tamen Aegyptia quondam, nunc et sacra Romana sunt. Ceres facibus accensis, et serpente circumdata, errore subreptam et corruptam Liberam anxia et sollicita vestigat. Haec sunt Eleusina. Et quae Jovis sacra sunt? Nutrix capella est, et avido patri subtrahitur infans, ne voretur; et Corybantum cymbalis, [Col. 0303B] ne pater audiat vagitus, tinnitus eliditur. Cybele [Col. 0304A] Dyndima, pudet dicere, quae adulterum suum infeliciter placitum, quoniam et ipsa deformis et vetula, ut multorum ³⁰ deorum mater, ad stuprum inlicere non poterat, exsecuit, ut deum scilicet faceret eunuchum. Propter hanc fabulam Galli eam et semiviri sui corporis supplicio colunt. Haec jam non sunt sacra; tormenta sunt. Quid formae ipsae et habitus? Nonne arguunt ludibria et decora [ impr. dedecora] deorum vestrorum? Vulcanus claudus deus et debilis; (XVII) Apollo tot aetatibus levis; Aesculapius bene barbatus, etsi semper adolescentis Apollinis filius; Neptunus glaucis oculis, Minerva caesiis, bubulis Juno, pedibus Mercurius alatis, Pan ungulatis, Saturnus compeditis; (XVIII) Janus vero frontes duas gestat, quasi ut aversus incedat. [Col. 0304B] Diana interim est alte succincta venatrix; et Ephesia [Col. 0305A] mammis multis et veribus exstructa; et Trivia trinis capitibus, et mult s manibus horrifica. Quid? ipse Jupiter vester modo imberbis statuitur, modo barbatus locatur: et quum Hammon dicitur, habet cornua; et quum Capitolinus, tunc gerit fulmina; et quum Latiaris, cruore perfunditur; et quum Feretrius, non aditur. (XIX) Et, ne longius multos Joves obeam, tot sunt Jovis monstra quot nomina. Erigone suspensa de laqueo est, ut Virgo inter astra, ignata sit. Castores alternis moriuntur, ut vivant: Aesculapius, ut in deum surgat, fulminatur: Hercules, ut hominem exuat, Henneis [ vulg. Oeteis] ignibus concrematur.

⁜

ARGUMENTUM.— Has porro fabulas, ab imperitis hominibus primum traditas, alii deinceps celebrarunt, ac poetae potissimum, qui haud parum veritati sua auctoritate nocuere; atque hujusmodi figmentis et mendaciis dulcioribus corrumpuntur ingenia puerorum, qui proinde in iis miseri consenescunt, quum alioquin sit obvia, sed requirentibus.

(XX) Has fabulas et errores et ab imperitis parentibus discimus, et, quod est gravius, ipsis studiis et disciplinis elaboramus, carminibus praecipue poetarum, qui [Col. 0307A] plurimum quantum veritati ipsi sua auctoritate nocuere. ³¹ Et Plato ideo praeclare Homerum illum inclytum, laudatum et coronatum, de civitate quam in sermone instituebat, ejecit. Hic enim praecipuus bello Troico deos vestros, etsi ludos facit, tamen in hominum rebus et actibus miscuit: hic eorum paria composuit, sauciavit Venerem, Martem vinxit, vulneravit, fugavit. Jovem narrat a Briareo liberatum, ne a diis caeteris ligaretur; et Sarpedonem filium, quoniam morti non poterat eripere, cruentis imbribus flevisse; et thoro [ impr. loro] Veneris illectum, flagrantius quam in adulteras soleat, cum Junone uxore concumbere. Alibi Hercules stercora egerit, et Apollo Admetto pecus pascit; Laomedonti vero muros Neptunus instituit, nec mercedem operis infelix structor accipit: illic Jovis [Col. 0307B] fulmen cum Aeneae armis in incude fabricatur, quum coelum et fulmina et fulgura longe ante fuerint quam Jupiter in Creta nasceretur, et flammas [Col. 0308A] veri fulminis nec Cyclops potuerit imitari, nec ipse Jupiter non vereri. Quid loquar Martis et Veneris adulterium deprehensum? et in Ganymedem Jovis stuprum coelo consecratum? quae omnia in hoc prodita, ut vitiis hominum quaedam auctoritas pararetur. His atque hujusmodi figmentis et mendaciis dulcioribus corrumpuntur ingenia puerorum, et, hisdem fabulis inhaerentibus, ad usque summae aetatis robur adolescunt, et in iisdem opinionibus miseri consenescunt, quum sit veritas obvia, sed requirentibus. Saturnum enim ³² principem hujus generis, et examinis omnes scriptores vetustatis, Graeci Romanique, hominem prodiderunt. Scit hoc Nepos et Cassius in historia, et Thallus ac Diodorus hoc loquuntur. Is itaque Saturnus, Creta profugus, Italiam, metu filii [Col. 0308B] saevientis, accesserat, et, Jani susceptus hospitio, rudes illos homines et agrestes multa docuit, ut graeculus et politus, litteras imprimere, nummos signare, [Col. 0309A] instrumenta conficere. Itaque latebram suam, quod tuto latuisset, vocari maluit Latium, et urbem Saturniam dedit de suo nomine, et Janiculum Janus ad memoriam uterque posteritatis reliquerunt. Homo igitur utique qui fugit, homo utique qui latuit, et pater hominis, et natus ex homine: terrae enim vel [ impr. et] coeli filius, quod apud Italos esset ignotis parentibus, proditus; ut in hodiernum inopinato visos, coelo missos; ignobiles et ignotos, terrae filios nominamus Ejus filius Jupiter Cretae, excluso parente, regnavit, illic obiit, illic filios habuit; adhuc antrum Jovis visitur, et sepulchrum ejus ostenditur, et ipsis sacris suis humanitatis arguitur.

⁜

ARGUMENTUM.— Quamvis ethnici reges suos mortales [Col. 0309B] agnoscant, illos tamen deos fingunt, vel ipsis invitis; non ad fidem numinis, sed ad honorem emeritae posteritatis. Atqui verus Deus neque ortum habet neque occasum. Deorum deinde imagines et simulacra Octavius exagitat.

Otiosum est ire per singulos et totam seriem generis [Col. 0310A] istius explicare, quum in primis parentibus probata mortalitas in caeteros ipso ordine successionis influxerit: nisi forte post mortem deos fingitis, et, pejerante Proculo, deus Romulus, et Juba, Mauris volentibus, deus est, et divi caeteri reges, qui consecrantur, non ad fidem numinis, sed ad honorem emeritae potestatis. Invitis ²³ his denique hoc nomen adscribitur: optant in homine perseverare; fieri se deos metuunt, etsi jam senes, nolunt. Ergo nec de mortuis dii sunt, quoniam Deus mori non posset [ impr. potest]; nec de natis, quoniam moritur omne quod nascitur, divinum autem id est quod nec ortum habet nec occasum. Cur enim, si nati sunt, non hodieque nascuntur? nisi forte jam Jupiter senuit et partus in Junone defecit, et Minerva canuit antequam peperit. An ideo [Col. 0310B] cessavit ista generatio, quoniam nulla hujusmodi fabulis praebetur adsensio? Caeterum, si dii creare possent, interire non possent; plures totis [ impr. natis] hominibus deos haberemus, ut jam eos nec coelum contineret, nec aer caperet, nec terra gestaret: unde manifestum est homines illos fuisse quos et natos legimus et mortuos scimus. Quis ergo dubitat horum [Col. 0311A] imagines consecratas vulgus orare et publice colere? dum opinio et mens imperitorum artis concinnitate decipitur, auri fulgore praestringitur, argenti nitore et candore eboris hebetatur. Quod si in animum quis inducat tormentis quibus et quibus machinis simulacrum omne formetur, erubescet timere se materiem ab artifice, ut deum faceret, illusam. Deus enim ligneus, rogi fortasse vel infelicis stipitis portio, suspenditur, caeditur, dolatur, runcinatur; et deus aureus, vel argenteus, de immundo vasculo saepius, ut factum Aegyptio regi, conflatur, tunditur malleis et incudibus figuratur; et lapideus caeditur, scalpitur et ab impurato ³⁴ homine [Col. 0311B] laevigatur; nec sentit suae nativitatis injuriam, ita ut [Col. 0312A] nec postea de vestra veneratione culturam: nisi forte nondum deus saxum est, vel lignum, vel argentum. Quando igitur hic nascitur? ecce funditur, fabricatur, sculpitur; nondum deus est: ecce plumbatur, construitur, erigitur; nec adhuc deus est: ecce ornatur, consecratur, oratur: tunc postremo deus est quum homo illum voluit et dedicavit.

⁜

ARGUMENTUM.— Brevi insuper inductione demonstrat quantum in celebrandis quorumdam deorum mysteriis ridiculi, obscoeni crudelesque ritus observarentur.

Quanta vero de diis vestris animalia muta naturaliter [Col. 0312B] judicant? Mures, hirundines, milvi, non sentire [Col. 0313A] eos sciunt, norunt; inculcant, insident; ac, nisi abigatis, in ipso dei vestri ore nidificant. Araneae vero faciem ejus intexunt, et de ipso capite sua fila suspendunt: vos tergitis, mundatis, eraditis, et illos quos facitis, protegitis et timetis. Dum unusquisque vestrum non cogitat prius se debere Deum nosse quam colere; dum inconsulte gestiunt parentibus obedire; dum fieri malunt alieni erroris accessio, quam sibi credere; dum nihil ex his quae timent [Col. 0314A] norunt: sic in auro et argento avaritia consecrata est; sic statuarum inanium consignata forma; sic nata Romana superstitio. Quorum ritus si percenseas, ridenda quam multa, [multa] etiam miseranda sunt. Nudi cruda hieme discurrunt; alii incedunt pileati, scuta vetera circumferunt, pelles caedunt mendicantes, vicantes deos ducunt. Quaedam fana semel anno adire permittunt, quaedam in totum nefas visere; est quo viro non licet, nonnulla [Col. 0315A] absque ⁵⁵ feminis sacra sunt; etiam servo quibusdam caerimonis interesse piaculare flagitium est: alia sacra coronat univira, alia multivira, et magna religione conquiritur quae plura possit adulteria numerare. Quid? qui sanguine suo libat et vulneribus suis supplicat, non profanus melius esset, quam sic religiosus? aut cui exta sunt obscoena demessa, quomodo Deum violat, qui hoc modo placat, quum, si eunuchos Deus vellet, posset procreare, non facere? Quis non intelligat male sanos, et vanae et perditae mentis in ista desipere, et ipsam errantium turbam mutua sibi patrocinia praestare? heic defensio communis furoris est furentium multitudo.

⁜

[Col. 0315B] ARGUMENTUM.— Dehinc ostendit a Caecilio perperam jactitari Romanos qui totius orbis imperio potiti fuerint [Col. 0316A] hujusmodi superstitionibus rite observatis. Atqui Romani in ortu suo et scelere collecti et immanitatis terrore creverunt. Igitur Romani non ideo tanti quod religiosi, sed quod impune sacrilegi.

At tamen ista ipsa superstitio Romanis dedit, auxit, fundavit imperium, quum non tam virtute, quam religione et pietate pollerent; nimirum insignis et nobilis justitia Romana ab ipsis imperii nascentis incunabulis auspicata est. Nonne in ortu suo et scelere collecti, et muniti immanitatis suae terrore creverunt? nam asylo prima plebs congregata est: confluxerant perditi, facinorosi, incesti, sicarii, proditores: et ut ipse Romulus, imperator et rector, populum suum facinore praecelleret, parricidium fecit. (XXI) Haec prima [Col. 0316B] sunt auspicia religiosae civitatis. Mox alienas virgines jam desponsatas, jam destinatas, et nonnullas de [Col. 0317A] matrimonio mulierculas, sine more, rapuit, violavit, illusit; et cum earum parentibus, id est cum soceris suis, bellum miscuit, propinquum sanguinem fudit. Quid irreligiosius, quid audacius, quid ipsa sceleris confidentia ³⁶ tutius? Jam finitimos agro pellere; civitates proximas evertere cum templis et altaribus, captos cogere; damnis alienis et suis sceleribus adolescere, cum Romulo, regibus caeteris et postremis ducibus disciplina communis est. Ita quidquid Romani tenent, colunt, possident, audaciae praeda est, templa omnia de manubiis, id est de ruinis urbium, de spoliis deorum, de caedibus sacerdotum. Hoc insultare et illudere est, victis religionibus servire, et captivas eas post victorias adorare. Nam adorare quae manu [Col. 0318A] ceperis, sacrilegium est consecrare, non numina. Toties ergo Romanis impiatum est, quoties triumphatum; tot de diis spolia, quot de gentibus et tropaea. Igitur Romani non ideo tanti, quod religiosi, sed quod impune sacrilegi. Neque enim potuerunt in ipsis bellis deos adjutores habere, adversus quos arma rapuerunt: et quos postulaverant, detriumphatos colere coeperunt. Quid autem isti dii pro Romanis possunt, qui nihil pro suis adversus eorum arma valuerunt? Romanorum enim vernaculos deos novimus; Romulus, Picus. Tiberinus, et Consus, et Pilumnus, ac Polumnus. Cloacinam Tatius et invenit et coluit; Pavorem Hostilius atque Pallorem; mox a nescio quo Febris dedicata. Haec alumna urbis istius superstitio, [Col. 0319A] morbi et malae valetudines: (XXII) sane et Acca Laurentia, et Flora, meretrices propudiosae, inter morbos Romanorum et deos computandae. Isti scilicet adversus caeteros, qui in gentibus colebantur. Romanorum imperium protulerunt. Neque enim ³⁷ eos adversum suos homines vel Mars Thracius, vel Jupiter Creticus, vel Juno nunc Argiva, nunc Samia, nunc Poena; nunc [ impr. vel] Diana Taurica, vel mater Idaea, vel Aegyptia illa, non numina, sed portenta, juverunt. Nisi forte apud istos major castitas virginum, aut religio sanctior sacerdotum; quum pene in pluribus virginibus, et quae inconsultius se viris miscuissent, Vesta sane nesciente, sit incestum vindicatum; in residuis impunitatem fecerit non castitas tutior, sed impudicitia felicior. (XXIII) Ubi autem magis a sacerdotibus, quam inter [Col. 0319B] aras et delubra, conducuntur stupra, tractantur lenocinia, adulteria meditantur? frequentius denique in aedituorum cellulis, quam in ipsis lupanaribus, flagrans libido defungitur. Et tamen ante eos. Deo dispensante, diu regna tenuerunt Assyrii, Medi, Persae, Graeci etiam, et Aegyptii, quum Pontifices, et Arvales, et [Col. 0320A] Salios, et Vestales, et Augures non haberent, nec pullos cavea reclusos, quorum cibo vel fastidio respublica summa regeretur.

⁜

ARGUMENTUM.— Ex avium porro auspiciis atque auguriis vibratum leviter a Caecilio telum contra ipsum Octavius Reguli, Mancini, Pauli atque Caesaris exemplo retorquet. Non magis item validam esse petitam ex oraculis argumentationem, aliis exemplis demonstrat.

Jam enim venio ad illa auspicia et auguria Romana, quae summo labore collecta testatus es, et poenitenter omissa et observata feliciter. Clodius scilicet, et Flaminius, et Junius ideo exercitus perdiderunt, [Col. 0320B] quod pullorum solemnissimum tripudium exspectandum non putaverunt? Quid Regulus? nonne auguria servavit, et captus est? Mancinus religionem tenuit, et sub jugum missus est et deditus. Pullos edaces habuit et Paulus apud Cannas: tamen cum majore reipublicae parte ³⁸ prostratus est. C. Caesar, ne ante [Col. 0321A] brumam in Africam navigia transmitteret, auguriis et auspiciis retinentibus, sprevit, eo facilius et navigavit et vicit. Quae vero et quanta de oraculis prosequar? Post mortem Amphiaraus ventura respondit, qui proditum iri se ob monile ab uxore nescivit. Tiresias caecus, futura videbat, qui praesentia non videbat. De Pyrrho Ennius Apollinis Pythii responsa confinxit, quum jam Apollo versus facere desisset: cujus tunc cautum illud et ambiguum defecit oraculum quum et politiores homines et minus creduli esse coeperunt. Et Demosthenes, quod sciret responsa simulata philippizaeno [ φιλιππίζειν ] Pythiam querebatur. At nonnumquam tamen veritatem vel auspicia vel oracula tetigere. Quamquam inter multa mendacia videri [Col. 0321B] possit industriam casus imitatus, aggrediar tamen fontem ipsum erroris et pravitatis, unde omnis caligo ista manavit, et altius eruere et aperire manifestius. Spiritus sunt insinceri, vagi, a coelesti vigore terrenis labibus et cupiditatibus degravati. Isti igitur spiritus, posteaquam simplicitatem substantiae suae, onusti et immersi vitiis, perdiderunt, ad solatium calamitatis suae non desinunt perditi jam perdere, et depravati errorem pravitatis infundere, et alienati a [Col. 0322A] Deo, inductis pravis religionibus a Deo segregare. Eos spiritus ³⁹ daemonas esse poetae sciunt, philosophi disserunt, Socrates novit, qui, ad nutum et arbitrium adsidentis sibi daemonis, vel declinabat negotia, vel petebat. Magi quoque non tantum sciunt daemonas, sed etiam, quidquid miraculi ludunt, per daemonas faciunt: illis adspirantibus et infundentibus, praestigias edunt, vel, quae non sunt, videri; vel, quae sunt, non videri. Eorum magorum et eloquio et negotio primus Sosthenes et verum Deum merita majestate prosequitur: et Angelos, id est ministros et nuntios Dei, sed veri; ejusque venerationi novit assistere, ut et nutu ipso, et vultu Domini, territi contremiscant. Idem etiam daemonas prodidit terrenos, vagos, humanitatis [Col. 0322B] inimicos. Quid Plato, qui invenire Deum negotium credidit? nonne et Angelos sine negotio narrat et daemonas? et in Symposio etiam suo naturam daemonum exprimere connititur? vult enim esse substantiam inter mortalem immortalemque, id est, inter corpus et spiritum, mediam, terreni ponderis et coelestis levitatis admixtione concretam, ex qua monet etiam nos procupidinem amoris, et dicit informari, et labi pectoribus humanis, et sensum movere, [Col. 0323A] et affectus fingere, et ardorem cupiditatis infundere.

⁜

ARGUMENTUM.— Quod ut solide praestet, rem alterius et a prima sua origine repetit. Nimirum erroris fons iste: daemones sub statuis et imaginibus delitescunt, commorantur in fanis, extorum fibras animant, avium volatus gubernant, sortes regunt, oracula fundunt, falsis involuta responsis. Verumtamen haec non a Deo, sed a se ipsis facta fuisse fateri coguntur, quum a Christianis per Deum verum adjurati ab obsessis corporibus fugantur. Hinc vero Christianos de Proximo fugitant; tantumque gentilium in eos excitant odium ut illos ante incipiant odisse, quam nosse, ne cognitos aut incitari possint aut damnare non possint.

[Col. 0323B] Isti igitur impuri spiritus, daemones, ut ostensum [Col. 0324A] a magis, a philosophis, et a Platone, sub statuis et imaginibus consecrati delitescunt, et afflatu suo auctoritatem, quasi praesentis numinis, consequuntur, dum inspirantur interim vatibus, dum fanis immorantur, dum nonnumquam extorum fibras animant, avium volatus gubernant, sortes regunt, oracula efficiunt falsis pluribus involuta. Nam et falluntur et fallunt, ut et nescientes sinceram veritatem, et quam sciunt, in perditionem ⁴⁰ sui non confitentes. Sic a coelo deorsum gravant, et a Deo vero ad materias avocant, vitam turbant, omnes inquietant, irrepentes etiam corporibus occulte, ut spiritus tenues, morbos fingunt, terrent mentes, membra distorquent, ut ad cultum sui cogant: ut nidore altarium, vel hostiis pecudum saginati remissis, quae constrinxerant [Col. 0324B] curasse videantur. Hi sunt et furentes, quos in publicum [Col. 0325A] videtis excurrere; vates et ipsi absque templo sic insaniunt, sic bacchantur, sic rotantur. Par et in illis instigatio daemonis, sed argumentum dispar furoris. De ipsis etiam illa quae paulo ante tibi dicta sunt, ut Jupiter ludos repeteret ex somnio, ut cum equis Castores viderentur, ut cingulum matronae navicula sequeretur. Haec omnia sciunt plerique pars vestrum, ipsos daemonas de semetipsis confiteri, quoties a nobis et tormentis verborum et orationis incendiis de corporibus exiguntur. Ipse Saturnus, et [Col. 0326A] Serapis, et Jupiter, et quidquid daemonum colitis, victi dolore, quod sunt eloquuntur: nec utique in turpitudinem sui, nonnullis praesertim vestrum assistentibus, mentiuntur. Ipsis testibus, esse eos daemonas, de se verum confitentibus credite. Adjurati enim per Deum verum et solum, inviti miseris corporibus inhorrescunt: et vel exsiliunt statim, vel evanescunt gradatim, prout fides patientis adjuvat, aut gratia curantis aspirat. Sic Christianos de proximo fugitant, quos longe in coetibus per vos lacessebant. Ideo inserti [Col. 0327A] mentibus imperitorum, odium nostri serunt occulte per timorem: ⁴¹ naturale est enim et odisse, quem timeas; et quem metueris, infestare, si possis. Sic occupant animos, et obstruunt pectora, ut ante nos incipiant homines odisse, quam nosse: ne cognitos aut imitari possint, aut damnare non possint.

⁜

ARGUMENTUM.— Neque odium solum, sed nefanda etiam illis inferunt crimina quae a nemine probari hactenus potuerunt. Sic est negotium daemonum. Ab ipsis enim rumor falsus et seritur et fovetur. Invictissime autem demonstrat Octavius Christianos sacrilegii, incestus, stupri, parricidii tam false insimulari, quam certum verumque erat eadem prorsus crimina, aut his omnino [Col. 0327B] similia atque majora ab ipsismet ethnicis reapse committi.

Quam autem iniquum sit, incognitis et inexploratis, judicare, quod facitis; nobis ipsis poenitentibus credite: et nos enim idem fecimus, ut eadem vobiscum quondam adhuc caeci et hebetes sentiebamus, quasi Christiani monstra colerent, infantes vorarent, convivia incesta miscerent: nec intelligebamus ab his fabulas istas semper ventilari, et numquam vel investigari, [Col. 0328A] vel probari, nec tanto tempore aliquem existere, qui proderet, non tantum facti veniam, verum etiam indicii gratiam consecuturum; malum autem adeo non esse, ut Christianus reus nec erubesceret, nec timeret, et unum solummodo, quod non ante fuerit, poeniteret. Nos tamen quum sacrilegos aliquos, et incestos, parricidas etiam, defendendos et tuendos suscipiebamus; hos nec audiendos in totum putabamus: nonnumquam etiam, miserantes eorum, crudelius saeviebamus, ut torqueremus confitentes ad negandum, videlicet ne perirent, exercentes in his perversam quaestionem, non quae verum erueret, sed quae mendacium cogeret. Et si quis infirmior, malo pressus et victus, Christianum se negasset, favebamus ei, quasi, ejerato nomine, jam omnia facta sua illa [Col. 0328B] negatione purgaret. Agnoscitisne eadem nos sensisse et egisse, ⁴² quae sentitis et geritis? Quum, si ratio, non instigatio daemonis judicaret, urguendi magis, non ut diffiterentur se Christianos, sed ut de incestis stupris, de impiatis sacris, de infantibus immolatis faterentur. His enim et hujusmodi fabulis iidem daemones ad exsecrationis horrorem imperitorum aures adversus nos referserunt. Nec tamen mirum, quum hominum fama, quae semper insparsis mendaciis alitur, ostensa [Col. 0329A] veritate, consumitur: sic est negotium daemonum; ab ipsis enim rumor falsus et seritur et fovetur. Inde est quod audire te dicis, caput asini rem nobis esse divinam. Quis tam stultus ut hoc colat? Quis stultior, ut hoc coli credat? nisi quod vos et totos asinos in stabulis, cum vestra vel Epona consecratis: et eosdem asinos cum Iside religiose devoratis: item boum capita et capita vervecum, et immolatis et colitis: de capro etiam et homine mixtos, et leonum et canum vultus, deos dedicatis. Nonne et Apen bovem [Col. 0330A] cum Aegyptiis adoratis et pascitis? nec eorum sacra damnatis instituta serpentibus, crocodilis, belluis caeteris, et avibus, et piscibus, quorum aliquem deum si quis occiderit, etiam capite punitur. Iidem Aegyptii cum plerisque vobiscum non magis Isidem, quam ceparum acrimonias metuunt: nec Serapidem magis, quam strepitus per pudenda corporis expressos contremiscunt. Etiam ille qui de adoratis sacerdotis virilibus adversum nos fabulatur, tentat in nos ⁴³ conferre quae sua sunt. Ista enim impudicitiae [Col. 0331A] eorum forsitan sacra sint, apud quos sexus omnis membris omnibus prostat, apud quos tota impudicitia vocatur urbanitas; qui scortorum licentiae invident, qui medios viros lambunt, libidinoso ore inguinibus inhaerescunt: homines malae linguae, etiamsi tacerent; quos prius taedescit impudicitiae suae, quam pudescit. Proh nefas! id in se mali facinoris admittunt quod nec aetas potest pati mollior, nec cogi servitus durior.